پنجشنبه شانزدهم خرداد 1387
ئاگاداری مه جمه عی په ی هورچنیه و هه رمانبه راو ئه نجومه نی
سةوزتةرين خةپات، ويارصوتةرا کة تخوون و شمةي ئةدةب دوستي طنمصوة.
ويارصوتةر!
دما کةسةرصوي هيلاکن دةمارصو ويارةکص ئةنجومةنيش ثرووسقنةي؛ ئينجار بة هورضنيةي هةرمانبةرا، کة جة حةقصقةتنة شونکةوتص و زانايص رةوت و فةرهةنط و هةورامانينص دماو ضنها سةعاتص بص ئةختيار سةرجةم ضلاکيةيمصرة و رةوتصوتةر ويارمص. داواتا ضنة کةرمص ضةمةکاتا شوردص و بة حةزصوتةر لاقورة هورطصردص. ئةنجمةن ضي أؤنة2۷/4/87ي بة بةهانص هورضنيةو دةسةو بةأاوةبةرا مةجمةعوو ئي بنکةو ئةدةبي بصساراني داوا ضنةتا کةرؤ ثصسةو ئةندامص و ضي ويارنة جة ئيرشادو سةْولاواي حازرص بيدص.
شمةي شةميةرو ئةدةبي کوردي مووپةتا هةن تا أؤ .20/4/1387ي بة قاغةزي سةرضةسب بة نام و نيشان و مةريوان، موجتةمةع هونةري ، دةفتةرو ئةنجمةنوو مةريواني ياکوو شمارة تةلةفوون:
08753303397 _ 08753234027 ئاطادارصما کةردص کة ثةي(هيات مديرة)ي وصتا وزدص جمة.جا ئانةيةيض بزاندص دةسةي وةپين مةتاوا بةشداري کةرا ثةي(هيات مديرة)ي. دةس وةشي طردَيتا ماضمص کة بة ماوةو 6ساپان کةپةبةرةکص ئةنجمةنيتا هورضنيصنصوة. بةشداريتا حةتمين و ئةرکوو طردَيمان.
Xer baide
ئةنجومةن فةرهةنطي ئةدةبي بصساراني
یکشنبه بیست و نهم اردیبهشت 1387
تابلوییوی بی زوان
تابلؤيثوي بث زوان
گهردوون بهدزي دوثنث لهصام دركاني
ههرچي بهسهرت دث له دهس ئثمهت زاني
لهم چهرخو خؤصهمدا دهسهصاتم بوايه
خؤم ئثسته رهها دهكرد له سهرگهرداني
نهبهزياوجهرگو دصو مهكؤ بثساراني،جه دماو حهوتساصا شهونهوتهي، ديسانبارو بنثو روو به ههوارو حهزو تاسهي جه بن وهزهنوو بندوصي و سؤصهو زمسانوو عهوداصاني پثتشهوهو شهنيهر رهمهكثش سهرو گؤپكهو پاژهرهژوو وهزهكث چهقناره. ئيتر چي زمساناو وهزي چووزه ش كه ردهن،- خوامزانؤ!؟كهوتيمث ذاو روو به كؤصيتوو ههرمانث. پاسه ئاماوهروة ذؤ 24و نهورؤزي ئاسمان ساماص بثو تؤشه بهرةو سنگؤص بهرهكهتي تهتهرپثچه كريا. تابلؤيثوي بثزوان سهوغاتي (ئاواتهكام جه دلث وهروثنه مرا)[1] ديمهكهو ديواخاني[2] بث. بهصام ئينجاريش بث تؤشه نيشتهيرهكثما كرووكووصهشا پيما. جا كثن دارهذا كهروو ئي ههرمانا پي جؤره ئهنجهن ئهنجهن ههرزهلهكث بث ديمهك نيشانه يؤيو دارهذا مهكريا پهيما. جا بهيدث سهرجهم وردث بيمثوهو،كهلهكجاذهكهي خهنهق بذمث. ئامووشيهو دصهكا فرثكهرمثو سهرو بنجهو وثماوه بزيهيمثوه.نهبهز ههورامي
دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت 1387
ده سه لات
رةووف مةحموودثوور ــ مةريوان 1384
هةورامان، وشةيةک بؤ جصناوصکي دصرين و بةرباس. وشةيةکي لانطر لة قةوارةي زمان و بيروةهصنةر[1] لة ضةند رةهةنددا:
هةورامان : دةظةرصکي بةرين و شاخاوي
هةورامان : وشةيةکي کؤن و لصپ
هةورامان : کولتوورصکي ئةتنيکي و کةونارا
هةورامان : مصذوويةکي حةشاردراو و تؤ لة سةر نيشتوو
هةورامان : ...
ئةم وشةية تا ئصستا بة جاران کةوتؤتة بةرسةرنج و توصذينةوة. بوةتة بنماکي راوةطؤأي و خواسي دةمقاپاوي. لة وتار و ديمانة و رؤذنامة و بة سةر سايتةکانيشةوة. لة لايةن ثسثؤأ و شوان و سياسةتوان و دةنطخؤش و بةتاپيشةوة!
يةک لةو وتارانة کة رةنطة هاندةرصکي سةرةکي رسکاني ئةم طوتارة بووبصت، دةقصکي هصذا کاميل سةفةريانة، کة بة زماني فارسي و لة ذصر نيشاني (خاستطاة تاريخي نام اورامان)، لة ذمارة 256 ي حةوتةنامةي سيروان ، خولي شةشةم، ساپي 1382، لاثةأة 15دا هاتوَتة ثةخش.
خاوةن دةق ئةم دصأانة ئةکاتة دةسثصکي وتارةکةي :« هةورامان يةک لة شوصنة دصرين و بنةمادارةکاني وپاتة و دةظةرصکة کة ميراتصکي کؤن و بمصني[2] لة کولتووري کةوناراي ئةم وپاتة، لة خؤدا حةشار داوة. طةلؤ، لةم دةظةرة دصرينة ضي دةزانين»[3]
طووشراوي وتارةکةي بةأصز سةفةريان، لة دةربأکردني دوو بؤضوون دا دصتة کؤتايي: يةکةم: لصک دانةوةي وشةي هةورامان بة شاري ئةمن و ثأ ئاسايش. ئةمةش لة ماناکردنةوةکةي بورهاني قاتصعةوة نيزيکة، ئةويش لاي واية ئاورامان واتة شويني سةخت و دذوار.
دووهةم: بةزاطرؤسي زانيني ميراتي وشةي «ئوور». طواية ئةم وشةية لة زاطرؤسةوة ضاوطةي بةستوة و لة لايةن شارستانيةتي نصورِوانةوة قواستراوةتة.
جياوازي وتارةکةي سةفةريان لة طةل زؤرصک لة وتارةکاني هاومةبةست، لةوةداية کة ضةثکص بةپطة و فاکت ثؤلصن کراون و هةوپ دراوة باسةکة بة بةپطة و خاوةن فاکت بصت. ئةمةش مايةي دةسخؤشانةية. ضوونکوو زؤر بؤضووني کرض و کاپ و بص بةپطة و رةمةکي لة سةر ئةو مةبةستة بپاو کراونةتةوة و سةرطصجةي زؤريان تووشي هؤطران کردوة.ماناي وةها بؤ هةورامان داتاشراوة کة بةأاستي جصطاي سةرسووأمانة. وةک:
ـ بردنةوةي بؤ لاي کةسصک بة ناوي هةورام. طواية هةورام و مةروان دوو برابوونة و مةريوان و هةورامانيان ئاوةدان کردؤتةوة؟!
{شارةزاياني بواري ئةفسانة و ئوستوورة، باش دةزانن کة ئةم ئةفسانة ناقؤپاية لة ئةفسانةيةکي بة بنةماي رؤميةکانةوة طيراوة. رؤميةکان لةو ئةفسانةيةدا لايان واية کة رمؤس و رؤمؤلؤس(remus- romulus) دوو برا بوون کة لة منداپي دا بة شيري دةپة طؤرطصط ثةروةردة کران و طةورة بوون. دواتر رومولؤس دةبصتة قاتپي رؤمؤس. رؤمؤلؤس بة ثصي ئوستوورة رؤميةکان ، بونيادنةري شاري رؤما و يةکةم ثاشاي ئةو شارةش دةبصت. بؤ خؤشي لة تؤفانصک دا، ون و بص سؤراخ دةبصت [4]
(رةنطة زؤر کةس فليمي ضريکةي هةورامي ديبص کة ناوةکةي لة لايةن ضةند ثسثؤأي وصنةکصشان و هونةريةوة بة فيلم سازةکة ثصشنةهاد کرابوو)!!
ـ هؤر ئاما ، واتة جيا بوويةوة . هةلَهات. ِيان دةرکةوت و بةرز بوويةوة.يان ... لة طوزارشتصکي تةلةفزيؤني دا کة نووسةرةکةي شاعصرصکة ( بةأصز رةحيم لوقماني) و ئةو فيلمة کة طوزارشتصکي وصنةطرانة لة سةر هةورامان بوو و بة جاران لة کاناپة ئاسمانية کورديةکانةوة هاتة ظةشان ، بةو ناوة ناو نرابوو؟!
ـ ئاورامانة ، واتة برسيمانة. کةواتة خةپکي ئةوص کةسانصکي برسي و لات و رووتةپة بوونة؟!
ـ ئةهورامان ، کة لة ئةهورامةزداوة طيراوة.
تةنانةت يةک لة سايتةکانيش کة بة ناوي ثاوة و هةورامانةوة دصتة نواندن، ضةثکص لةو مانايانة بةسةر مصشکي خوصنةردا دةبارصنيَ .
لة زؤر وتار و شوصني ديکةش دووثات کراونةتةوة.
بةأصز حةمةئةمين هةورامانيش لة کتصبةکةي دا کة لة سةر مصذووي هةورامان نووسراوة ض شؤپةيةکي رووناکي بةخش ناطرصتة ئةم وشةية.ئةمةش لة کاتصکداية کة کؤششةکاني ثصشتري ناوبراو کة لة سةر لصک دانةوةي ضةثکص وشة بوون، وةها ضاوةنواأيةک بة رةواتر دةکات. بؤضوونةکاني ئةو بةأصزة، نةک هةر شؤپةبةخش نين، بةپکوو سةرلصشصوصنةر و جصطاي سةرسووأمانيشن. بةش بةحاپي خؤم بةلامةوة جصطاي ثرسيارة کة ئةو بؤضوونةي ضؤن ضؤني سازاندوة؟!
ناوبراو ثاش ئةوةي هةندص لةو بؤضوونة سةيرانة رز دةکات کة ناشارةزايانة و هةأةمةکين، بؤخؤي دةکةوصتة لصکدانةوةي وشةکة .
لاي ئةو، وشةي هُةورامان لة دوو بةش ثصک هاتوة: «هةورا» و «مان»
ئةپصت: «هةورا»، لة ئاهووراوة هاتوة. ثاش ئةوةي هةندص سوواني بةسةردا هاتوة و وةهاي لصهاتوة کة واتاي خواي طةورة بدات.
«مان» ، ثاشبةندصکة و ثاش کورت بوونةوة وةهاي لصهاتوة! ئةمةش نيانصکي مادةکانة. يا خود ريشةيةکي رةسةنة. لة زماني مادةکاندا بة واتاي زةوي هاتوة. { مصذووي هةورامان ـ لاثةأة: 609 }
ثاشان بؤخؤي دةکةوصتة کارو بؤضوونصکي يةکجار سةير دةردةبأص و دةپص : وشةي هةورامان، کورتکراوة يان بضووک کراوةي وشةي لصکدراوي (ئاهوورامةزدامان)ة و بةرةبةرة بة ثصي ياساي ئاسانبوون کة زمان ثياي دا دةأوا، بةوجؤرةي ئصستاي لصهاتوة؟!!! (هةمان سةرضاوة)
جصطاي کةسةرة کة کةسصکي وةک حةمةئةمين هةوراماني کة ثصشتر ضةند کتصبي لةسةر زمان داناوة، وةها بؤضوونصکي هةبصت و لاني کةم سةرنج بة کؤنترين سةرضاوة بؤ وشةي هةورامان، کة وشةکةي سةيدية نةدات؟! و وةها وشةيةکي ناقؤپا و بص بنةض دابتاشص!
هةوراماني لة بة ناو مصذةوةکةيدا هةپةي طةورةتريشي کردوة. بؤ نموونة هةندص لة جصناوةکاني وةها طؤأيوة کة هأيان بةسةر فأةوة نية. بؤ نموونة؛ نذماري کردوةتة© نجمار و هةجيجي کردوةتة: © هةذير و ئؤرؤمؤني کردوةتة © ئاهوورامةزدامان!! (هةمان سةرضاوة؛ لاثةأةکاني:484 و 609 و 908)
بةأصز عادپ محةمةدثووريش لة لاثةأة 29ي (سرودخزان)دا، كؤشاوة تيشك بخاتة سةر وشةكة و لةم ثصناوةدا ثؤلص بؤضووني ريز كردوة ودةپصت:
{هةورامان لة بواري وشة و مصذووييةوة ماناي زؤري هةية:
ئةلف: هةور+ئامان= خؤر+ثاشطري شوصن= ثةرستطةو ئاورطة كة رصكة لةطةل هورموزطان.
ب: ئةورامان= ئور+مان، ئور(شار)+مان (ثاشطري شوصن)
ئور، شار و ثصتةختي كلدانيةكان بووطة و لةباشووري ئصراق، نيزيك سكةي ئاسني هةنووكةي نصوان بةسرة و بةغدا، شارصك بة ناوي ئوور هةية(وشةنامةي دهخدا)، ئيستاكةش لة هةورامانات ، طوندصك هةية بة ناوي «ئورامان تةخت» كة بة شاري هةورامان ناسراوة. وةها لصكضوونصك لةسةر درووستي ئةم ماناية سوورترمان دةكا. ( ئوور بة ماناي شار).
ث: هةورئامان= هةور + ئامان(هات) يا بة فارسي (ابرامد). جظيني هةورةكان بة هؤي كويستان و بةرز بووني ناوضةكة.
ت: راولينسون ئةپصت: هةورامان لة بنةأةتدا «ئافرؤمانavroman» بوة،كة لة ريشةي عةرةبي «رؤمان» طيراوة.
س: وة زؤر بووضووني و رايتر}.
ئةبينين كاك عادپ، وصأاي ريزكردني ئةو ضةثكة بؤضوونة، مانايةكي ثتةومان بة دةستةوة نادات. لةبأص شوصنيش ماناكة بة نيوةضپي بةدةستةوة ئةدات. بؤ وصنة:
لة بةشي (ب)دا هةوپ ئةدات ئوور بة شار مانا بكاتةوة، بةپام ض رووناكيةك ناخاتة سةر بةشةكةي ديكة كة مةبةستي سةرةكية. ثصمان ناپص كام شار؟ ديارة كة ئةوترص شاري سةردةشت، طرنط مانا كردنةوةي خودي سةردةشتة، نةك ثصشطري شار!
يان لة بةشي (ث)دا، هةورئامان بة هةور هات مانا دةكاتةوة. لة حاپصكدا«ئامان» بة ماناي «هاتوة» درووستة. ئامان بة ماناي (آمده، آمده است)ي فارسية. لة حاپصكدا لة دةقةكةي كاك عادپدا بة آمد، مانا كراوةتةوة.
سةرةأاي ئةو ماناکردنةوة رواپةتي و سةرةکيانة، دةبص بطوترص کة وشةي هةورامان، وشةيةکي کؤن و دصرين و ثأ ماناية. خؤأسک نية کة ئةم وشةية هةنووکة بة سةر دةظةر و کولتوورصکي ئةتنيکي و دصريني کوردان دا بأاوة و وةک يادطارصک ماوةتةوة. هةر بؤية ثصويستة هةر توصذينةوةيةک لةسةر ئةم وشةية بة بةپطة و خاوةن فاکت بصت و ببصتة ضرکةيةک بةرةو روونکردنةوةي ثتري مصذوويةکي دصرين.نةک ببصتة دةسطيرةيةک بؤ خؤ دةرخستن و خؤقوت کردنةوة!!
بة جةختةوة دةبصذم کة دةبص هةر بؤضوونصک ، تةنيا و تةنيا وةک يةک بؤضوون بصتة ظةشان و بة ماناي تةواوکةر و هةمووشت سةير نةکرصت.(بةم دةقةشةوة).
وتاري بةردةست دةکؤشص بة ثصي فاکتة بةردةستةکان، تؤماپي سةرسيماي وشةي هةورامان بکات و هةنطاوصک بةرةو روونکردنةوة و هانداني ديتراني خاوةن بةپطة بؤ درصذةدان بةم رصطاية بة دوادا بصنص. هةرضةند نابص بصتة نکلوولي کردن کة بةپطة و فاکت لةسةر ئةم جؤرة وشانة، بة مصذووي شارستانيةتي کورديشةوة کةم و دةطمةنن. هةر بؤية ئةوة ئةرکصکي سةرشانة کة ئةو بةپطة دةطمةنانةش بقؤزرصنةوة و بکةونة بةر سةرنج و بةرجةستةسازي. تا بةم جؤرة رصطةي توصذينةوة، بةردةوام و نةثضأاو بصت.
ئةز مصذوويي و دصرين بووني وشةي هةورامان، بة بةپطةي مصذوويي لة لايةک و ضةثکص وشةي ثأمانا و هاوتةريب و دصرين، کة وةک شوصن ناو، لة دةظةردان و بوونةتة دةستةخوشکي وشةي هةورامان، لة لايةکي کةوة دةيهصنمة سةلماندن و بةرجةستةي دةکةمةوة. لةسةر ئةو قةناعةتةشم کة وصأاي هةبووني بةپطةي مصذوويي، ضةثکص شوصن ناوي جصطر لة زمان دا هةن کة بةپطةيةکي هاوسةنطن بؤ مصذوويي بووني وشةي هةورامان. هةربؤية ئةو ضةثکة وشةية رز دةکةم تا بةرةو مةبةست نيزيکتر ببمةوة. وةها کارصکيش ئاسايية و زؤر ثسثؤرِ ثصي هةستاون. بؤ وصنة: دياکونوَف، بؤ سةلماندني باوةأي خؤي لة ماناکردنةوةي راستةقينة، نةک ئةفسانةيي ـ وشةي زةردؤشترة، لة ضةثکص ناوي هاوسةردةمي ئةو وشةية کةپک وةردةطرص و دةپصت: « بؤ وصنة ناوةکاني شوصنکةوتواني نيزيک لة زةردةشت لة بةرضاو بطرين؛ ويشتاسث، بة ماناي خاوةن ئةسثي جةنطي ـ فرةئؤشترة، بة ماناي خاوةن حوشتري زيتةپ[5] ـ ئةسثةضنة، بة ماناي خؤش ويستي ئةسث ـ طئوماتةي مؤغ، بة ماناي ذيري طاوسيفةت ـ و ...
کةواتة زةردةشتيش يةک لة ناوة سةرزاريةکاني ئصراني ئةوکات بووطة. ثاشان دصتة سةر ئةو باوةأة کة زةردةشترة بة ماناي خاوةن حوشتري زصأرةنطي ئازاية.[6]
بة ثشت بةستن بة وةها کارصکي بةپطةهصنانةوة و لة ثصناو بة رووناکتر کردني مةبةستي ئةم وتارة، ئةم ضةثکة وشة دصرينة بةرجةستة ئةکةمةوة. ضةثکص وشة کة ئةتوانن بةرةو سةرضاوة مصذووييةکان هصپبةري راساپ[7] بن.ضوونکوو وشة تةتةيةکي[8] بة هصز و ئةمانةت ثارصز و دةسنةطر بوة بؤ ثاراستني زؤر دةسثصک و شارستانيةت و رووداو و کةسايةتي مصذوويي و نةريت. بة جاران؛ باوةأ، رووداو و کارةسات، ويست و حةز، کةسايةتي و ... لة لاني هصمني وشةکان دا دصنة ثارصزطاري و لة طؤأانکصي ملهؤأانةي خاوةن دةسةپات دةثارصزرصن. ئاشکراية کة زؤر جار بة دةسةپات طةيشتوان دصنة کؤشان بؤ سأينةوةي ئاسةوار و کولتووري ثصشينان و نابةدپانيان. بة تايبةت بة دةسةپاتة ملهؤأ و دةطم و ناجةماوةريةکان. هةر بؤية ثسثؤأان بة لصک دانةوةي وشة کؤن و ئةتنيکيةکان، لة رةهةندي لصک دانةوةي مصذووييةوة ( لصکسيکؤلؤذي)، دةطةنة بنةماي زةيني خولقان و لةدايک بووني وشةکان.ئةو بنةما زةينيانة ئةبنة سةرضاوةيةک بؤ باوةأ بة رواپةت يان ناواخني رووداو و هةبوة مصذووييةکان. ئةو هةبوانة کة لة حةشارطةي وشةدا هاتوونةتة ئةمان.
بةجاران بووني وشةيةک بوةتة سةرضاوةيةکي باوةأ ثصکراو بؤ لصک دانةوةيةکي مصذوويي. ئةوةية کة دوکتؤر ئةوأةحماني حاجي مارف جةخت لة سةر نرخي وشة ئةکات و لة کتصبي( وشةي زماني کوردي )دا ئةپصت : « کاکپ و کةرةستةي لصکؤپينةوةي لصکسيکؤلؤذي بةر لة هةموو شتصک وشةية ».
لةبةرضاوطرتني ئةو راستية کة هؤکارة ناوةکي (کةمتةرخةمي و نةخوصندةواري و کزي هةستي خاوةنداريةتي لة لاي جةماوةر) وهؤکارة دةرةکيةکان ( هصأشي ثةيتا ثةيتا و کاولکاري هصز و دةسةپاتي ثةلامار هصنةر و ناخؤيي و بة تايبةت بة دةسةپاتي هصزة ناخؤييةکان )، بوونةتة هؤي زؤر کارةساتي ناقةرةبوو و وصرانطةري کولتوور و مصذوو و دياردة ئصرةييةکان، بة تايبةت فةوتاندني زؤر وشةي ئصرةيي، سةرنجدان بة وشة دصرين و خؤييةکان ثتر بةرجةستة دةبصت و بة کارصکي ئةرصني دصتة ئةذمار.
زماني کوردي، بة هةموو زاراوةکانيةوة، ثأة لة زؤر ناوي تؤثؤنؤميکي (جوطرافيايي)، ئةنؤماستيکي ( تايبةتي )، و ناوي ئةتنؤميکي ( ناوي هؤز و نةتةوة)، کة هصشتا بة شصوةي کؤن ثارصزراون و ماونةتةوة. لصک دانةوة و خةرمانةي ئةم وشانة ئةتوانصت شؤپة بخاتة نصو تارمايي مصذووي زصدةکةمان.
¹ ئةسکؤپ : ناوي هؤز و نةذادصکي کؤنة. ئةسکيليشيان ثص وتوة. ن.يا. ماأ، لة سةر ئةو باوةأية کة ئةم وشةية يادطاري سةردةمي ئةسکيتيةکانة. هةنووکة ئةسکؤپ ناوي طوندصکي بناري کصوةکاني سورصنة و لة طوندةکاني وةيسة و سياناو نيزيکة.هيرؤدؤتيش دةپص:ئةسکيتةکان و ئةسکؤلؤتةکان دوو خصپي هاوسص و خزم بوون. ئاندرة طؤداريش کة لة کةل و ثةلي دؤزراوةي ناوضةي زصوية کؤپيوةتةوة ، ئةپصت: سةرضاوةي ئةسکيتةکان کة کؤضةر بوون، ماد و مانايية. ئةسکيتةکان طواية بةر لة مانناش لة ناوضةي سةقز و زصويةي ئصستادا هةبووطن. ( مصذووي ماد، دياکؤنؤف،وةرطصأاني بورهان قانع، لاثةأة: (347ـ342 )
¹ ئيجيجي : لاي بابليةکان وةک خصوي زةوي و خوداي کةم بايةخ سةرنجي دراوة. ئةرکي خزمةتطوزاري بة خوداياني باپادةست بوة. ثةرستطةي تايبةتي هةبوة. لة هةپبةستي ثاپةوانيي ئاتراحاسيس دا هاتوة: ... ئةرکي کشت و کاپ و خزمةت کردن بة خوداياني طةورة خراية سةرشاني خودايانصک کة ئيجيجيان ثص دةپصن. لة نصو خودا جص باوةأةکاني ئةو سةردةمة، تةنيا خوداي ئيجيجيةکان وةک مرؤظي ئاسايي لة طةل مةينةت و ضةرمةسةرة کاندا ئةذيان. ئةوة بوو کة تووأة بوون و لة ئاست وةزعي نالةباري خؤيان، شؤأشيان کرد.[9]
هةجيج ناوي طوندصکي هةورامانة کة لة عاستةمانيةک هةپکةوتوة و خةپکةکةي لة سةر ئةو باوةأةن کة لة تيرةيةکي رةسةن و موقةدةسن و رصزيان واجبة. خةپکةکةي کة هةجيجي يان ثص ئةپصن، دةسةيةخةي ذيانن و بةردةوام بة سةرثصي خؤيانةوة وةستاون و بة ثصي ثصوةرة سوننةتيةکان ، ثيشةطةر و ئةهلي دةسکرد بوونة.
بارةطايةک لةوصية کة بارةطاي کؤسةي هةجيجي ثص ئةپصن و بة لاي خةپکةکةوة جصطاي رصز و حورمةتي تايبةتة و تةنانةت نةزرطة و زيارةتطةي خةپکي دةظةر و شارةکاني کوردةواريشة.
¹ ئةرارا : يةک لة خوداکاني بابلي بوة کة وةک ثارصزةر لة تاعوون ثةرستش کراوة. ميفةأک يان دياردةي ئةو خوداية کراوةتة مل منداپ تا لة ئازاري تاعوون ثارصزراو بصت.ئةم ناوةش بة سةر باخصکي خنجيلانة کة بة سةر کصوةکاني ثشت شاري هةوراماني تةختةوةية، ماوةتةوة . ئاوي کانياوةکاني، هةنووکةش يةک لة سةرضاوةکاني ئاوي هةوراماني تةختة.باخةکةش هاوينة هةوراري شصخ عوسماني دووأؤ بووة.هةروةها لة کتصبي ئوستوورةکاني نصوضوَمان دا هاتوة کة «ئةرارا» خوداي تاعوون بوة کة بة فرتؤپ*،مةردووک، طةورة خوداي بابليةکان دةنصرصتة ذصرزةوي و لة نةبووني ئةودا بابل ثةرتةوازة و شثرز ئةکات. جظات، لةوحةکةي بة سةردةرطةي ماپةکانيانةوة شؤأ دةکةنةوة تا لة ئازاري تاعوون ثارصزراو بن.
هةروةها لة درصذةدا هاتوة کة : ئةوکات مةردووک بة دةم ناپة و شيوةنةوة طازةندةي لص دةکات و ثصي دةپص: توَ راستي و راساپي و هةق و ناهةقت تةفر و توونا کرد، ئةرارا لة وپامدا دةپص : ض دةپصي، من بة لة ناوبردني هةرئةوةي نادرووس بوو هةستام.**
¹ بپ : لاي بابليةکان خوداي تؤفان و ئاوة ذٌصرئةرزيةکانة.وةک قووپاييةکانيش بةرسةرنج بوة. ئصستاکةش بپ، ناوي کانياوصکي ثأئاوي سازطارة کة لة نيزيک طوندي هةجيج دا هةپکةوتوة و سةيرانطاي خةپکة و بة جاران دةبصتة هؤي حةسانةوةي زائصراني کؤسةي هةجيج.
¹ تةتة : لاي ئاشووريةکان ماناي لةوحي نووسراوي داوة. ناوي شاخصکي دةظةري هةورامانة کة هةوارطةي نوةيجةأي لهؤن ثاپي ثصوة داوة. دوور نية لةوحصکي نووسراوي ئاشووريةکاني لصبص کة هصشتا نةدؤزرابصتةوة.
¹ زاموا ـ کورزا : زاموا يان مازاموا، ناوضةيةکي کؤن و مصذوويية کة لة سةردةمي خؤيدا خاوةن دةسةپات بوة و ناوي لة سةرضاوة ئاشووريةکان دا بة جاران هاتوة. لاي زؤرصک لة خاوةن رايان ناوضةي هةپةبجة و شارةزووري ئصستاي طرتؤتةوة و ثةلي بؤ نصو شاخةکاني هةورامانيش کصشاوة و تةنانةت هةندص جار تا زرصباريش کشاوة. لة سةردةمصک دا دانيشتوانةکةي لؤلؤيي بوونة.
« ماوةزا » ، ناوي باخاتصکي طوندي دزپية کة دةراوسص يان بةشصک لةو دةسةپاتة بوة و لة مازامواوة زؤر هاوشصوةية. ئةم باخة لة لايةن خانةکانةوة دةستي بةسةردا طيراوة و ئاوةدانتر کراوةتةوة. لة ثشت ئةو باخةوة ولة ثصدةشتي کصوصکي بپند و لة بن ثاپي کانياوصکي ثأئاو کة بة سةرضةمةي نؤشروان بةناوبانطة، دؤپصک هةية کة بة کورزا بة ناوبانطة. مصذووزانان ئاطادارن کة کورزا، يان کورزاموا، ماناي زامواي کوصستاني داوة. ئةو ناوانة هةنووکةش لة نصو شاخةکاني هةورامان دا هاتوونةتة ثاراستن.
¹ ذوونص : خواذني يؤنانيةکانة.ذوونص ناوي باخ و هةوارصکي هةورامان ( طوندي روار، زصدي مةلا خدري روارية )، ئةم هةوارة بة شاخةکاني کؤساپانةوة هةپکةوتوة و بة سةر رؤخانةي سيروان دا ئةأوانص.
¹ شواپا: ناوي خوداي دةغپ و داني هووريةکانة. ئةم ناوة ئصستاکةش لة دةظةري هةورامان دا ماوةتةوة و ناوي بةشصک لة زةوي و زاري ثأ دةغپ و داني طوندي دزپية. ( تاريخ ايران باستان ـ حسين ثير نيا ـ س: 223)
¹ شووئيذة : لة سةردةمي مادةکان دا، لة کاتي دابةش کردني مةحاپةکاندا، بة ماناي بةخش يان ناحيةي ئصستا هاتوة. شووئيشة يان شووئيذة، ناوي طوندصکي دةظةري کةپاتةرزانة کة لة طوندي نطپةوة نيزيکة.
¹ کور: وشةيةکي مادية کة ماناي کصو ئةدات. کورة ميانة و کورة مريةم و ... هةنووکةش بة سةر ناوي هةندص شاخي دةظةرةوة ماونةتةوة. تةنانةت کورة، وةک دياردةي نصرينةيي بة فراواني بة کار ئةبرصت. وةک : کورة زؤکة ( کوأي نةوجةوان) ، کورةو ثيازي يان ثسپي[10] و ....
¹ کؤلار : ناوي يةک لة کصوة بةرزةکاني لؤلؤييةکان لة نصو کصوةکاني زاطرؤس دا بوة. کؤلار، لةم سةردةمةش دا ناوي يةک لة کصوة بةرزةکاني هةورامانة کة دةأوانص بة سةر دةربةني دزلي دا.
¹ مرط يانا : ناوي دةسةپاتصکي زةردةشتي بوة. مرط، ناوي طوندصکي دةظةري مةريوانة کة نيزيک طوندي نةنة و نذمارة. ئةم طوندة خاوةن مصذوويةکي سةرنجکصشة.
¹ نص: ناوضة و شارصکي ئاشووريةکانة. نص، ماناي شاري خوصني داوة. لة بأص سةرضاوةش دا، نص، بة خوصن مانا کراوةتةوة. نص، ناوي يةک لة طوندةکاني بةرةي زرصباري مةريوانة کة لة قةپاي مةريوانةوة نيزيکة و ثاپي بة کصوي سةرسةوزي ميراجيةوة داوة.
¹ نين طاپ : يةک لة خودا بابليةکان بوة و ثةرةستطةي تايبةتي هةبوة. « لؤطپ»، ناوي ثةرةستطةيةکي بابليةکان بوة کة دوور نية ثةرةستطةي نين طاپ بصت. ئةم وشةيةش لة نطپةوة زؤر نيزيکة. نطپ، ناوي طوندصکي دةظةري مةريوانة کة قورعانة دةسنووسة مصذينةکةي لصية. نطپيةکان لايان واية : شوانصک بة رصکةوت سندووقصک ئةدؤزصتةوة کة قورعانةکةي تصدا بوة. طواية لة نووسراوصکي نصو قورعانةکةدا ئاماذة بة ( نؤطپ ) کراوة کة ئةوان ئةپصن بة ماناي طپة تازةية.هةر بؤية لايان واية ناوي ثصشووي طوندةکةيان نؤطپ بووطة. من واي بؤ دةضم کة ئةو وشة نووسراوة؛ نةک نؤطپ، بةپکوو لؤطپ بوة و لةبةر بص مانا بوون بة لاي نطپيةکانةوة، بة نؤطپ لصک دراوةتةوة. لة لايةکي ديکةشةوة ئاوةز ثةسةند نية کة قورعانصکي وةها بة بايةخ کة لة جيهان دا تةنيا ضةند هاوتاي هةية، لة طوندصکي دوورةکةوتةي ئةو سةردةمة بصتة دانان. بؤية شکمان لةوة قايمتر دةکات کة ئةوکاتيش ئةوشوصنة ثةرةستطة بووبصت و ثصطةي ثيرؤزي مسؤطةر کردبصت. ئةمةش هانصک بوة بؤ داناني وةها قورعانصک لةو شوصنةدا. بة تايبةت هةبووني ئةرارا و ئصجيجي لة دةظةرةکةدا ، ئةتوانص ثاپةثشتصکي ديکةي وةها بؤضوونصک بصت. مةطةر سةردةمصک لصکؤلَينةوةي ذصر زةويني و کةوناراناسي بتوانص راستيةکان بةديار بخات.
¹ نذمار :يان ناذةمار، «ناذة» بة باوةأي دياکؤنؤف، وشةيةکي ئاشوورية و بة ماناي ئةيالت بةکار براوة. زؤر ثسثؤأيش جةخت لة سةر ئةوة ئةکةن کة «مارِ»، بة ماناي ماد بوة. وةک ئةزانين، مادةکان لة لايةن نةتةوةکاني ديکةوة بة ناوي جيا هاتوونةتة ناوبردن. وةک : ماد ـ ماداي ـ ميد ـ ميديا ـ ماأ و ...
بةم ثصية روون دةبصتةوة کة «نذمار» ماناي مةحاپي ماد، يان بة واتاي هةنووکة؛ ئةيالةتي مادة.
¹ داريان : هةنووکة ناوي طوندصکي هةورامانة . بةتليمووس لة سةر ئةو باوةأية کة داريان، بةشصک لة وپاتي ماد بوة.
¹ وةرتيرة : varitra ؛ لة زماني مادةکاندا ماناي حةشارطة و شوصني کلي داوة. لة بناري کصوةکاني سوورصن و لة نيزيک طوندي وةيسة، مةحاپصک هةية کة دارستانصکي ضأ و ثأ شاخ و داخ و هةرد و هةپةتة. تا بةر شةأي هةشت ساپةي ئصراق ـ ئصران، حةشارطةيةکي بص وصنة بوو و ببوة لاني ئارامي ورض و طورط و خووک و دةيان دةعباي تري کصوي. بةپام مةخابن لة سةردةمي شةأدا، لة لايةن دةستصکي أةشةوة، بة مشاربةرقي کةوتنة طياني و دارستانةکةيان قةپاضؤ کرد.بة خؤشيةوة سةوز بوةتةوة و ئةطةر بصتة ثاراستن دوور نية وةک جاراني لص بصتةوة.ناوي ئةم دةظةرة « وةرترة »ية. شوصنةکةي ئةمانخاتة سةر ئةو باوةأة کة قةناعةت بکةين ئةم ناوة هةمان ناوي کؤني مادية کة لة دةظةرةکةدا ماوةتةوة و لةم شوصنة کلةدا ثارصزراوة.
توصذةري لاو، کاميل سةفةريان لة سةر ئةو باوةأةية کة وةرترة، لة ئاوصستادا بة ماناي حةشارطة و تةنانةت «دز»يش دصت.[11]
¹ وةيسة : ناوصکي مادية. بة ماناي طوندي ئةمأؤ هاتوة. شوصنصک کة مةکؤي ذياني خةپکي بصت. ويسباخ، وةيس بة خانوو و وةيس ثتي بة کؤشک نشين لصک ئةداتةوة.زانايةکي تربة ناوي توولان ، لة وةيسباخ زصدةتر دةضصت و وةيس بة مةقأي سةپتةنةتي مانا ئةکاتةوة. هةروةها کةسصکي تر بةناوي کنت، لةسةر ئةو قةناعةتةية کة وةيس؛ کؤشکي شاهانة و بنةماپةي شاهيية.[12]
وةيسة، ناوي طوندصي دةظري سوورصنة کة کةوتؤتة بناري باکووري رؤذهةلَاتي ئةو کصوةکانة.لةزرصباريشةوة زؤر دوور نية. خةپکي دةظةر لة سةر ئةو باوةأةن کة ئةم ظوندة کؤنترين طوندي دةظةرةکةية.
¹ هةسوون، يان سوةني؛ ناوي ضيايةکي بةرزي لؤلؤييةکان بوة. ئةم ناوة ئصستاش ناوي شاخصکي بةرزي هةوراماني لهؤنة لة نيزيک طوندي دزاوةر.
¹ زابان ، ناوي شارستانيةت و کيشوةرصکي کؤنة کة کةوتؤتة دةوروبةري رووباري زص، طواية زصي بضووک.[13]
هةنووکة ئةم ناوة بةسةر قةپايةکي کؤنةوةية کة لةسةر شاخصکي بةرز هةپکةوتوة و بة قةپا زابان ، يان قةپا زةبان، بةناوبانطة. ئةم شاخة لة باکووري طوندي دزپية و طوندةکة ثاپي ثصوة داوة.
¹ زرصبار : طؤلصکي جوان و روپاپي کوردةوارية کة کةوتؤتة رؤذئاواي شاري مةريوان و ضوار دةوري بة کصوي سةرسةوز و ثأدارستان رازاوةتةوة و بيةسة سةرضاوطةي زؤر ئةفسانة و رازي خؤماپي. ئةم ناوةش مصذوويةکي تايبةتي هةية کة لة وتارصکي سةربةخؤدا باسم لة سةر کردوة و ئةکةوصتة بةر دةستي خوصنةران.
¹ هةنجمنة : بة ماناي کؤبوونةوة و (جةلةساتي) مادي بوة. ئةو کؤبوونةوانة کة باشترين کةسةکان تصيدا بةشدار بوونة. هةجمنة، ناوي يةک لة طوندةکاني دةظةري شاميان و نيزيک شارؤضکةي سةوپئاواية.
¹بصلوو (bulu)، لاي ئاشووريةکان بة ماناي خودا و خصو بووطة. ناوي يةک لة طوندة کؤنةکاني مةريوانة. بة تايبةت کة لة نيزيک ماواي بةردة بووکةکان، هةپکةوتوة. ئةو بةردةبووکانة کة يادطارصکي کؤن و خاوةن مصذوويةکي دصرينن. بةداخةوة لة لايةن دةستاني زصأثةرةستةوة بة تاپان بران. هةر لةو کاتةدا وةدةنط هاتم لة حةوتةنامةي سيروان { ثيش شمارة دهم ـ 20 تيرماة }1377و طؤظاري سروةدا لة سةرم نووُسين و هاوارم بؤ بةرطري کردن لة قةپاضؤکردني ئةو شوصنة دصرينة بةرز کردؤتةوة.
¹ ئةسثةرصز: ناوي طوندصکي هةورامانة. لة کولتووري مادةکاندا، ئةسثةرصزة، ماناي رامصنطةي ئةسثي*** داوة.
¹ سلصن : ناوي طوندصکي هةورامانة. لة ئوستوورةکاندا بة ماناي خوداي مانط هاتوة
¹ وةرؤ : ناوي طوندصکي دةظةري کؤماسي مةريوانة. وةرود، لة ئوستوورةکاني زةردةشتي دا ناوي طوندصکي زةردةشتي بوة کة بةسةر رؤخانةيةک دا روانيوية و لة شوصنصک بة ناوي ئاسنةوةوة نيزيک بوة.
¹ زؤر يان زوور، بة ماناي ئاوي ثيرؤز هاتوة. دوورنية شارةزوور لةو ناوةوة طيرابصت و ماناي شاري ئاوةثيرؤزةکان بدات. بة تايبةت کة زؤر ضاوطةي ثاک وزؤپاپي وةک زةپم وريشصن و ... لة بنارةکانيةوة بة قپوةزة بوونة.
ئةم شوصن ناوانة کة تةنيا وةک بةشصک لة شوصن ناوي ثأماناي دةظةر و لة ثصناوي شايةدي مصذينة بووني « وشةي هةورامان » و بة بةپطة قسة کردن لة سةري، هاتنة رز کردن، بانطضأي راستيةکي حاشاهةپنةطرن کة کؤن بووني وشةکةية. ئةطةر بة شوصن ئةم ناوانةدا ضةثکيَ وشةي بة جصماوي شارستانيةتة کؤنةکان، بة تايبةت ئاظستايي و مادي، بصنة زياد کردن و ئاماذة بة مانةوة و زيندوو بووني هةندص ياساي ئاييني و جصذني کؤن ، وةک جصذني ثيرشاليار بکرصت، ئةوسا ترسي بةطؤترة و قسةکردني هةأةمةکي لة سةر يادطارة کؤنةکان، زصدةتر دةبصت و ئةرکي ميدياکانيش لة بپاوکردنةوةي بةثارصزتر، قورستر ئةبصت. بة تايبةت بطرة ئاماذة تةنيا بة ضةند وشةي کؤني ئاظستايي و ماديي، بص قازانج نةبصت:
© ئةثووش: خوداي وشک ساپي بوة.ثووش، لة زاراوةي هةورامي دا ،بة ماناي طذ و طياي وشک طةأاوة.
©ثةتيارة: لاي ئصرانية کؤنةکان ماناي ئةهريمةني بةدخووي داوة. ئةم وشةية هةنووکةش بؤ کةسي شصت و طةوج بةکار ئةبرصت. ثةتيارة و ثةتةري بؤ وةسفي کةسصک بة کار ئةبرصت کة طةوجانة و هةپةهةپ قسان دةکات.
© بان : بة ماناي ثارصزةر و ضاودصر هاتوة. هةمان سيفةت، ئصستاکةش لة سةر هةمان ناو ثارصزراوةو لة زاري دةظةردا دصتة بةکار بردن.
© تاتة: وشةيةکي کؤني ئصرانية. بة ماناي باوک هاتوة. تاتة، لة هةورامي دا ماناي باوکة.
©رز : لة ئافستايي دا ّبة ماناي :ريز، قةتار هاتوة. لة زاراوةي هةورامي دا دةقاودةق هةمان مانا ئةدات. ( کوأةکص بة رز مدرص : کوأةکان بة ريز وةستان).
© زاماتة، وشةيةکي کؤني ئصرانية. ماناي زاواي داوة. لة هةورامي دا زةما، هةمان مانا ئةدات. کة لة سؤراني دا بووطةسة زاوا.
© سوور : surra، لة زماني سانسکريت دا ماناي ثاپةوان، ئازا و لصهاتووي داوة. لة هةورامي دا دةقاودةق هةمان مانا ئةدات.
© زصپ : وشةيةکي ئاظستايية. بةماناي دپ هاتوة. لة هةورامي دا وةک خؤي ماوةتةوة.
© رامةن : ماناي سرةوت و هصورکةرةوةي داوة. لةهةورامان و زؤر ناوضةي کوردةواري رامة، بة هةمان ماناية. بؤ نموونة؛ بةو هصلکةية کة لة ذصر مريشکي ئةنصن تا بطةأصتةوة سةر هصلانةکةي و هصلکة نةبات، رامة ئةپصن.
© دةسة، وشةيةکي ئاظستايية. لة ذماردن دا ، ماناي دةي داوة. لة هةورامي دا بة هةمان سيفةت ماوةتةوة. بؤ نموونة بة دة طوصز، دةپصن دةسةيةک طوصز.
© ئةييا، لاي بابليةکان خوداي ذيري و حيکمةت و زايين و خولقاندنة. ئةم وشة شيرينة لة زاراوةي هةورامي دا بؤ دايک بةکار ئةبرصت.
© نينؤرتا: خوداي شةأ بووطة. لة کصوةکان هةورامان طياطةک دةأوص کة نزيکةي ميتر و نيوصک تا دوو ميتر باپا دةکات. قالؤرصکي[14] قايمي هةية کة منداپان وشک بوةکةي هةپدةکؤپن و ئامصرصکي بةردوةشصني لص درووست ئةکةن و طةمةي ثص دةکةن. بة جاران طةورةکانيش لةو طةمةکردنانةدا بةشداري دةکةن. بةم طياطة نينؤر دةبصذن. کة يادطاري هةمان سةرضاوةية.
© ظايؤ: vayu، لة زماني کؤني هيند و ئصراني دا بة ماناي (خاوةني با) هاتوة. ظا، لة هةوراميدا وةک خؤي ماوةتةوة کة لة سؤراني دا با و لة فارسي دا بادة.
© ظةيظ (وةيو) :vayv ، لة زمانة کؤنة ئصراني و هينديةکاندا ماناي خوداي فةأ و بةرةکةتي داوة. ئةم ناوة شيرينة لة هةورامي دا {ظةيظ (وةيو) و لة زاراوةي ئةردةپاني دا( وةوي)}ية. کة ماناي بووکي سؤراني ئةدةن.
© هوودأة : لة ئوسگورةکاني بابل دا هاتوة؛ هوودأة، مارصکي ضةند سةر بوة کة لة زؤنطاوةکاني طورنادا بوة و هراکلس ـ هرمول ـ لة نصوي بردوة. هوودأة ، ناوي مصشوولةيةکي مپؤزم و ئازاردةرة کة ئةبصتة هؤي عاسي بووني مرؤظ.
زؤر وشةي ديکةش هةن کة ئةکرص بصنة رز کردن. بةپام مايةي درصذدادأية و ثصم واية ئةم ضةثکة وشةيةش دةتوانن شايةدي بة بنةما بووني کولتووري کوردي بة تايبةت لة دةظةري هةورامان بن.
ورد بوونةوة لةو وشانة کة يادطاري شارستانيةتة جياوازةکانن، ئةو وتةيةي بةأصز دوکتؤر جةمال رةشيدمان وةبير دةهصنصتةوة کة دةبصذصت: « لة کاتي لصکؤپينةوة لة بنضينةي وشةي کوردي، رووبةأووي بيرصکي تصکةپاو ئةبين کة ضةندين کؤمةپي ئادةميزاد، لةوانةية لة وپاتي کوردةواري دا نيشتةجص بووبن.
ثصويستة ئةوةش بة واتةکةي بةأصز دوکتور جةمال رةشيد زياد بکةين کة لةوانةية زؤر دةسةپاتي « هزر و ئةنديشة»، يان «زؤر و مةضةک» هةبووبن کة لة وپاتي کوردانةوة دوور بووبن، بةپام تةوذمي رؤشنبيري و باوةأيان ثةلي بةرةو ئصرةش کصشابص و ئاسةواري دانابص.
ثاش سةرنجدان بةو ضةثکة وشةية کة وةک شوصن ناو يان وةک بارةبةري ماناي تر، لة دةظةردا ماونةتةوة[15]، دةطةأصمةوة بؤ سةر وشةي « هةورامان». حاشا هةپنةطرة کة تاووتوص کردني وشةي هةورامان، بة شک و طومان، يان حةز و ئاوات نابصت. ثصويستي بة فاکت و بةپطة هةية.
ثسثؤأاني بواري ئةدةب ئاطادارن کة لة ديوانةکةي شاعصري سةوداسةري دةظةري هةورامان، سةيدي هةورامي دا[16]، راشکاوانة ئاماذة بة وشةي هةورامان[17] کراوة.
ئةز ئؤرؤمؤن مةکانم بص وپاتم سةروو ثيري خواي طصرتةن خةپاتم
ئةبينين وشةي ئؤرؤمؤن، وةک شصوةي هةرة کؤني وشةي هةورامان هاتوَتة تؤمارکردن. بةداخةوة ئةم فاکتة طرنطة لة لايةن توصذةرانةوة، ئاوري زؤر کةمي لصدراوةتةوة. ئةمةش بؤ خسپةتي خؤنةأتصني و کةمترخةمي توصذةران ئةطةأصتةوة، کة بة بص دةسخستني سةرضاوي شايستة، دةستيان داوةتة باسصکي طرنط. هةر بؤية باسةکانيان ناسوودمةند و هةأةمةکي هاتوونةتة بةرهةم. يةک لة بةپطةکاني منيش کة بة لةبةرضاوطرتني،ثصيان ئةپصم باسي سةرلصشصوصنةر، هةرئةوية.
بة ثصي دةقي شصعري سةيدي، ناوي مصذينةي هةورامان؛ (ئؤرؤمؤن)ة. نةک هؤرئاما و هةورام و ئاهوورا و ئاورا و ... کة بةداخةوة هةر کةس بة ثصي حةزي خؤي و بة بص طوصدانة هيض ثرنسيثصک، بةکاريان ئةبات.
ئةرکة بؤ توصذينةوةي وشةي هةورامان، لة سةر ئؤرؤمؤن، زؤم بکرصت .
ئؤرؤمؤن = ئور + ئؤمؤن، ` «ئور»، بة ماناي شارة. کة بة باوةأي هةندصک لة ثسثؤأان، وشةيةکي نصوضؤماني و ئاشوورية. لاي هةندص کةسيش ئةم وشةية زاي[18] زاطرؤسة و لة زاطرؤسةوة ئاوديوي شارستانيةتي نصوضؤمان بووطة.
«ئومون»، ناوي سةرةکي شارةکةية. ضوونکوو وةک وترا، ئوور، بة ماناي شارة. ئوور فپان، واتة شاري فپان. ئوورشةليم . ئوورمية. ئوربيلا و ...
هةر بؤية روون بوونةوةي ماناي وشةي « ئومون»، ئةتوانص ضارةسةر و رصنمايةکي بةهصز بصت بؤ لصک دانةوةي ماناي وشةي هةورامان.
مصذوونووسي بة ناوبانط؛ ئيطور ميخائيلويض دياکؤنؤف، نووسةري بةناوبانطي رووسي، کة ثسثؤأي مصذووي مادةکانة و کتصبة بةناوبانطةکةي لة سةر مصذووي ماد، بةهصزترين وبأواثصکراوترين سةرضاويةي مصذوويي لة سةر مادةکانة و بنةما و بنضينةي هةر لصکدانةوة وبةدواداضوونصکي لةم بابةتةية، لةسةر ئةو قةناعةتةية کة وشةي ئؤمؤن؛ يان ئؤمؤن ماندا، بؤ مادةکان بة کارهاتوة . بؤية بة جةختةوة ئةپصت: لة طةل روون بوونةوةي ماناي ئةم وشةية، زؤرصک لةو ئةفسانانة کة مصذوونووسان سةبارةت بة مصذووي ماد طلصريان کردبوونةوة، بة مةرطي ئاسايي فةوتان.[19]
بة ثصي ئةو بؤضوونةي دياکؤنؤف، لصکدراوي ماناي ئوروموَن؛ شاري مادةکان، يان دةظةري مادة. وةک لة دةقةکةي سةيدي دا هاتوة: ئورؤمؤن. سةيدي نةيطوتوة: ئؤرمؤن، بةپکوو لة نصواني ئؤر و مؤن دا، «و» هاتوة کة خأکراوةي« ئؤ»ية. کص دةپص سةيدي ئاطاداري ماناي وشةکة بوة، هةربؤية بة ساقي تؤماري کردوة و نةبوةتة مايةي شصواندن.
لة بةرهةمةکاني نصو ديوانةکةي سةيدي دا هةندص وشةي کؤن و نوص هةن کة ئاشکرا طؤأانکاري بةسةر هاتوويان بةديارة. بؤ نموونة «و» لة هةندص شوصندا بوةتة «ا». بة تايبةت لة ناوةکاندا. وةک: ريؤن ، کة بوةتة ريان و ثاشتر رصحان. يان : مؤنط کة بيةسة مانط و ...
بة لةبةرضاوطرتني ئةو بؤضوونة و ئةو ضةثکة وشانة کة زرکران، بة تايبةت ئةو شوصن ناوانة کة هةرکامةيان يادطاري بنةمايةکي شارستانين، ئةکرص بصذين کة هةورامان يان ئؤرؤمؤن؛ بة ماناي شار يان دةظةري مادةکانة.
بة باوةأي من کولتووري ئةتنيکي و تايبةتي هةوراميةکان و جةختي خؤيان کة طواية لة نةوةي کيانيةکانن، ئةم بؤضوونة بة طوأتر ئةکات. بة تايبةت سانةکاني هةورامان، کة بة ثصضةوانةي خانةکان، هةر لة دصرين زةمانةوة دةسةپاتي دةظةرةکةيان بة دةست بوة، بة جةختةوة بنضينةي خؤيان ئةبةنةوة سةر مادةکان و کيانيةکان. ئةوان خؤيان بة شصخ و سةيد، ناهصرنة ئةذمار، بةپکوو شانازي بة بنةضةي ئصرةيي و رةسةني خؤيانةوة دةکةن.
هةر وةها ئةو راستية کة وةک ئايةتؤپپا مةردووخ، لة مصذووي کوردؤستان دا دةبصذص کة دةظةري هةورامان ثاش سةدان ساپ دواتر لة دةظةرةکاني تر و لة لايةن کةسصک بة ناوي طوشايشة کوصرةوة بة تةواوي ئيسلاميان قةبووپ کرد، يان ئةوةي کة طواية ئةسکةندةر نةيتوانيوة دزة بکاتة نصو شاخةکاني هةورامان و دةستي بةسةردا بطرصت، ئةتوانن ثاپةثشتي تري ئةوبؤضوونة بن.
ــــــــــــــــــ
1ـ بيروةهصنةر : بيرخةرةوة ، تداعي کنندة(فارسي)
2ـ بمصن : جاويد ـ ماندطار
3ـ حةوتةنامةي سيروان ، ذمارة 256 ، ، لاثةأة 15، خولي شةشةم، ساپي 1382
4ـ انديشةي سياسي از افلاتون تا ناتو ـ برايان ردهد ، ترجمة: مرتزا کاخي و ئةکبةر ئةفسةري ـضاثي دووهةم ـ ساپي 1375 ک.ه)}
5 ـ زيتةپ: ضابک (فارسي)
6ـ تاريخ ماد، ترجمة کريم کشاورز لاثةأة 354ـ353
7ـ راساپ : راست ، سالم، بةمتمانة ـ سادق و راست بصذ
8ـ تةتة : لةوح ، لصنووسراو
9ـ مجلة کيان. شمارة 45
10 ـ ثسپ : طيا دؤخةوا. کورة، نصرؤکي طياکةية.
11ـ حةوتةنامةي سيروان، ذمارة324 ،فةروةرديني 1384 ، لاثةأة15
12ـ مصذووي ماد، لاثةأة: 308
13ـ مصذووي ماد، دياکؤنؤف. وةرطصأاني بورهان قانع. لاثةأة: 179
14ـ قالؤر : ساقة
15ـ دوور نية لة زؤر دةظةري ديکةي وپاتي کوردةواريشدا وشةي هةمانضةشن هةبن.
16ـ سةيدي هةورامي يةک لةو شاعصرة بةهةست و سةوداسةرانةية کة هةمانةيةک وشةي کؤني بؤ ئصمة ثاراستوة. لة ديوانةکةيدا، بةشصک لة شصعرةکاني بة زاراوةيةکي کؤني طوران هاتوونةتة نظيسين. ئةز بةش بة حاپي خؤم ثصم واية ئةم شصعرانة ثصشتر لة لايةن سةيديةوة دةسخراون و لة دةفتةرةکةيدا هاتوونةتة تؤمار کردن و نووسينةوة. ئةمةش بوةتة هؤ تا ثاشتر لة لايةن هؤطرانةوة وةک شصعري خؤي، يان وةک شصعري سةيدي يةکةم بصنة بازطؤ کردنةوة. لةم ثصوةندةدا و لة کتصبي هصشووي تاسةدا بة وردي باس و شرؤظةم کردوة. هةرضي بصت وشةي ئؤرؤمؤنيش يةک لةو وشانةية کة لة لايةن شاعصرةوة هاتوَتة تؤمار کردن. بةم کارةش سةرضاوةي وشةکةمان بؤ بةديار ئةکةوصت و ئيتر ض ثصويست بة شک و طومان و بةشکةم ناکات.
17ـ کة ئةوترص هةورامان، وةک دظةر، دوو ثةنجةرة دةکرصنةوة. سةرةتا ثةنجةرة بة رووي دةظةرصک دا دةکرصتةوة کة زؤر بةرين و بةربپاوة. مةحاپصک ثصک هاتوو لة هةوراماني تةخت، هةوراماني ذاوةرؤ، هةوراماني لهؤن و هةوراماني شاميان و هةروةها ئةو دةظةرانةي کة ثةرت بوونة. وةک کةنوولة و قةپاي لاي قوروةو شارؤضکةکاني شومال و هؤزةکاني زةنطةنة و شةبةک و ...
بةپام ثةنجةرةي دووهةم بةأووي دةظةرصکي بةرتةسکتردا لاتراز ئةبصت کة ئةويش شاري هةوراماني تةختة. ئةطةر کةسصک لة نةوسوودةوة يان لة دزپيةوة يان لة تةوصپةوة يان لة بصسارانةوة بيهةوصت بؤ ئةو شارؤضکةية بأوات، ئةپصت: بؤ هةورامان ئةأؤم. مةبةستي سةيديش لة هةورامان شاري هةوراماني تةختة. کة بارةطاي ثيرشاليار و شاليارة سياوةو زؤر ثيري تري لصية و مةپبةندي زؤر ياساي کؤني دةظةرةکةية.
18ـ زاي : بةدونيا هاتووي ـ لةدايک بووي ـ رسکاوي. (وشةيةکي زاراوةي هةورامية).
19ـ تاريخ ماد ، ترجمة کريم کشاورز
*: فرتؤپ : نيرنط (فارسي)
** : ئوستوورةهاي بين النهرين ، منريتا مک کال، ترجمة: عباس مخبر
*** : رامصنطة : ثةروةرشطاي( فارسي)
ــــ
لةم سةرضاوانةش کةپکم وةرطرتوة:
ـ اديان بشر ، جان ناس ـ ترجمة: (علي اچغر حکمت)
ـ دين قديم ايران ، موسي رچي
ـ تاريخ ايران باستان ـ حسين ثيرنيا
ـ سيري در تاريخ ايران باستان ـ فريدون شايان
ـ اساگير ايران باستان ، عچمت عرب طلثايطاني
ـ فةرهةنطي ئيريةن ظاض ، حةمة ئةمين هةوراماني
ـ مصذووي هةورامان ، حةمةئةمين هةوراماني
ـ بيلوطرافياي وپاتي کوردةواري لة رووي زمانةوانيةوة ، دوکتور جةمال رةشيد
ـ شةرةفنامةي شةرةفخاني بةدليسي
ـ اسگورةهاي زندطي زةردةشت ، ذالة اموزطارـ احمد تفچلي
ـ افسانةهاي بين النهرين ، هنريتا مک کال ـ ترجمة: عباس مخبر
ـ اسگورةهاي بابل،
ـ اسگورةهاي يوناني ، لوسيلان برن ـ ترجمة: عباس مخبرـ دين قديم ايران ، موسي ر
ـ سرود خزان، عادپ محةمةدثوور
یکشنبه یکم اردیبهشت 1387
په خشان ئه ده بی
ئةي طورالَة سوورٍص
نةبةزهةورامي: ئةي طورالَة سوورةكًٌٍيَ قةراخوو رؤخانةو كؤ ذيواييم، من طةپا ثرووسقياكةودارو ثاييزيينا ، ديل و هةپمةتة زةردَةكاو وةرزوو خةزانينا...
كةوتةنا وةروو هةرةشاو سياواوةو ناهومصدَي. ئانةنة ئي واطذة ثةي سةربةرزايةكا ويرشيةيم بةرؤ. تؤ بوپبوپةو دةنط وةشةو سةرضل وئاواتيني. من ثةلةوةرصوي باپ مةأيانا ، وة جة ضصرو تفة کؤلص نةدَامةتي كزومات مةنةنا. من هةتيمصوي بص دةرةتاننا، جة وةروو بةرةو تاسةوتؤنة، سةركز، لارةمل مدرانار. تؤيض ئا دپبةرة دپ رةقةني بةزةييت بة منرة نمةي؛ روةم هؤرطصپنيوة ضةنةو يانةئاوةدَانيم ٍثةنة ماضي. تؤ نويسةرو رازةو عةشقيني و منيض ثاپةوانوو رازةكصتنا؟!
بة خامةو نازي ئاوارةم كةري ، هةزار كةرةتص جة دلصو سةترةكاو رازةكاتنة ، طنوورةو هؤرمصزووةو تؤيض بص رةحمانة جة ئاخر لاثةأةنة كؤشيم وخةتصوي سوورو جة ويرشيةيوة سةرمنة ماري .
تو ئاوةروة ضةرمٌصو ثؤختصني كة جة كؤسانة بةرزةكةو نيشتةجاو عةشقينة واري .منيض ئا زارؤپةوقةراخوودةطاينا،ثاخروا،بةهةذاري كةش وكؤ ثيموو.تاکوو ياوو بة تؤ وبارووتوةو بةقةنناوصوةي شيرينة طصرووتوة.
تؤ ئاسياو رصحانةني كة جة باخضةو سينةو مننة سةوزة بيو منيض ئا باخةوانةنا بة هةزار نةداري،ئاوياري وثةروةدَصت كةروو؛ باقةباقة مارووتوةو کةرووت بة دةسة طوپصوي بؤ وةشوو سةروو مصزو دپيم . تؤ شنةو دپطيروو ضةوسةريني، منيض ئا عاشقًة عةزرتمةننا كة بة دامنة سياوةكةو شةوص هةرسةكام ثسةروو؛جةوةراوةتوة مدرورة، ثةأ جة شؤشةكام هؤرت لووشوو.
تؤ ئا کةليمة جوانص و وةشني كة هةزار مانا مدَةي ، منيض ئا شاعيرة جووانةنا كة بة هةزار بةزمص وةنووتوةو كةرووت بة ملةوانصوةي هةزار رةنطو ، و ملوو ئاواتة كام كةرووت .
من هانة ثاكةكةو دةطاينا ، تؤيض طردَ وصرةطايصو، جة راو عةشقينة جة سةروو شانةيتةنة ،جة ضصروتةماشةو ثةأ جة وةشي عةزرةتوو جووانة كاو دةطاي ثاپمنة ويةري .
من دارة ثيرةكةو سةر کةلوو خةمينا! سةدَها ساپصن ئاوي نةداريانا. تؤيض شاخة يةك ساپص وتازةثةنة ياواكص و دةشتة و ذيوايني كة جة ثاپ و مننة سةوزة بييةي.
من دةسة طيواوةكةو باخوو ثاپوو يانةكانا. تؤ دلص دپيمنة ملا ملي رانة و هةوش هةوش شيرةو دپيم ثأضني و يوة يوةي، قسصوئارةزوويم ضةنةضني و جة دلصو ، غونضة نةتنطياوةو دةميتنة كةريم بة ئاوي .
من ئا شوانة هةناسة سةردولوولة ذةنةنا كة طردَ شةوص و، جة وةرمةنة ضپاكيةورةو طةلةمةيةو ئاواتةكام ثةيت شةو لةوةر كةروونة .
طردَ وصرةطايصو مةيةكات ثةي مارووة بصرةطاو تؤيض ئا ذةنة زةريفة هؤش دارةني كة بة ثةنجة نةرمةكات شؤتوو طيانيم دؤشي.
تؤ رؤجيارو طردَ رويصني كة جة سةروو كةل ووةشينة سةر هؤرمدَةي و منيض ئا هةسارةنا بة هؤرئصستةوتؤ تاويةووة .
ثصسةو ئاويةي ضةني بةضةم ثةنة كةوتةي ئاوص بؤ بة هةپمةو تاويؤوة.
تؤ جة تايفة كؤضةريةكاني،منيض هةوارصوي ضؤپ وهاپينا. دامنصوي ثةأ جة وةشةويسيم ثةي ئاماي،تؤطرتصنةوة. ضةمةكصت ياطصو بة يةکترين ياواينص و سةرکؤپمة سوورةكصت و زوپفة شؤرةکصت و تيتة تةتةرثصضةکصت طوپ و طيواوو نيشتةجايمةنص و من جة كونج وضةمةكاتنة وةيلاننا .
من توولةرا خوپة نةرمةکص و وةروو كوةكاو يانةكانا. تؤيض دما طةلة كةرة وةش ثةنة كةوتةكص و دةطايني طردَ وصرةطايصو بة لةنجةولار روو بة كؤطاو عةشقي هؤرطني و ثا سةروو سينةيم منيةيو ويةري و منيض تؤزة مةنةوةكص و لاقؤرة بةرزةكات كةروو بة كلةو مارووش ضةمامرة.
من ئا دننة وةروةنا جة وةرزوو تؤفوو شةلتةينة جة ئاسمانوو بةرزو هومصدَينة وصم ياوورة دلصوحةوشةكصتاو بصرةحمانة ثاشصلةم كةريوو تاونيموة.
من تاوة سامناكةكصو وارانينا . واطذةنا ، تاوو لافاو هوربصزنوو ، وبة لافاوة دةنط بةرزةكةو وصم دنياي ثةپامارة بنيةو؛ بةپام جة وةراوةروو تؤينة ضكة ئاوصوةنا. بة ئيشارصوو رؤجيارو ضةمةكات تاويةووة.
من خدَري زينةو سةرو ضوار کووزةو خةموو ئاواتينا عاشقص و ،دپ زامدارصو، دةردَةداري ، ثةي ثةترؤك و زامةكاشا ثةنا بة من مارا ،بةپام من ، من ... سةرةراو ئي طردَ ئصش وئازارو زةخمص كة جة دةسوو تؤوة ضةشتصنص ، ثةي ياواثةنةو ئاواتةكام و ثةي مةرهةموو زةخمةكام ، ثةنا بة تؤ بةروو و داخةكصم ثةي جارصويض لايصوم مةكةري لاوة.
ثصشکةش بة تؤ کة جارصوتةر مووانةتيت نةدَانص ثةيت بنويسوو. طةلاوصذو 82ي
دوشنبه نوزدهم فروردین 1387
نه وروز وه رزوو هه رمانبه رده ین
نةورؤز وةرزو هةرمانبةردَةين:
نمايش و نقد و بررسي فيلم:
(آرزوها در برف می ميرند)
کارصو جة کاک ثةرويز روستةمي
جة أؤ ضوارشةممةي 28/1/87ي
شارو مةريواني، موجتةمةعوو فةرهةنطي هونةري ئصرشادي
دوشنبه نوزدهم فروردین 1387
ویاریوته ر جه نه وروزو 2008ی
ويارصوتةر جة نةورؤزو 2008ي
دةلاقة و شمارة 48ي بة 54 لاثةأص ئاما بةر؛ نرخةو ئي بةرهةمي 500تمةنصن.
دوشنبه نوزدهم فروردین 1387
که گفته است که باد مرده است
كه گفته است كه باد مرده ست...
به بهانه انتشار كتاب دستور زبان كردي هورامي
كوروش اميني: بالاخره انتظارها به پايان رسيد و اولين كتاب دستور زبان كردي هورامي نوشته آقاي فاتح رحيمي با نثري ساده و شيوا وارد بازار كتاب شد و در قفسه كتابفروشي ها جاي گرفت . البته قبل از اين و تا جائيكه راقم اين سطور آگاهي دارد در مورد زبانشناسي و دستور زبان هورامي حتي با تاكيد بر گويشهاي جداگانه آن در حد پايان نامه كارشناسي ارشد كارهاي شسته رفته و آكادميكي توسط عزيزاني كه در اين حوزه قلم فرسايي مي كنند و دلي به حال فرهنگ و زبان خويش در تپش دارند ، پژوهش و تحقـيقات ثمرداري نيز شده است .اما در نوع خويش اين اولين مورد از اين دست مي باشد كه وارد بازار كتاب و نشر شده است .
هدف از اين نوشته نه پرداختن به ريزه كاريها و بررسـيهاي فني (كه آن را به اســتادان امر و آگـــاهان در اين زمينه مي سپاريم )مي باشد ،كه به نوعي واكاوي كل كتاب و بازنمايي آن از يك جهت براي آنهايي كه نديده و دوست دارند بدانند و از طرفي به حد وسع خويش رونمايي نكاتي كه لازم ديديم ، در كل نوشته نيز از نگاه ناظري بيروني و كسي كه خود به اين زبان تكلم مي كند و به زير و بم آن آشناست نگاه كرديم . تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد .
بعنوان مدخلي در مبتداي بحث ، اين اثر مي تواند فرصت و فتح بابي باشد جهت ورود علاقمندان به دنياي ادبيات و فرهنگ هورامان از طريق شناخت پل ارتباطي آن يعني زبان و منتقدان جهت ساخت خوانندگان با درك و درايت ؛ چرا كه بقول شاملو :"نقد امر مباركي است كه شاعران [يا در كل نويسندگان ] را از آسان گيري و ناشران را از آسان يابي هشدار مي دهد. منتقد خوب ، خواننده متوقع تربيت ميكند و خواننده متوقع توليدكنندگان آثار تقلبي و دست دوم را ناكام مي گذارد "(1).
كتاب از سه بخش و هفت فصل به صورت زير تشكيل شده كه در هر يك از فصول و بخشها مواردي كه در پي خواهد آمد تشريح شده است. بخش ها شامل : 1- مقدمات : دستور زبان ، واج phonem ، شيوه تلفظ صامت ها و مصوت ها 2- صرف : كه در آن به شرح كلمه پرداخته شده است.3- نحو: كه در آن به نقشهاي كلمه از جمله نقش نهادي ، مفعولي ، متممي ، مسندي ، ندايي و ... اشاره شده است و در مورد فصول كتاب :1- فعل شامل تعريف ، زمان ، بن فعل ، شناسه ،لازم/متعدي و .... 2 – اسم شامل تعريف و تقسيم بندي انواع و اقسام اسم ،معرفه و نكره ،مذكر و مونث و .... 3- ضمير : شامل تعريف و ذكر ويژگيها و كاربرد انواع اختصاصي ضماير در زبان هورامي 4- صفت كه شامل زير فصل هاي تعريف ، ذكر انواع ،درجات صفات بياني و كاربرد ،صفات فاعلي ، مفعولي ، نسبي ، لياقت و نشانه هاي آنها 5- قيد و انواع آن 6- صوت يا شبه جمله 7- حرف .
با يك نگاه گذرا و در همان نظر اول جاي خالي فصل يا بخشي در ارتباط با تاريخچه اي از منظر زبانشناسي و آسيــب شناسي موضوعي پديده مذكور در گذر زمان از ديدگاه خاستگاه زبان هورامي و ريز فاكتورهاي ديرينه و امروزي اش خالي مي نمايد .
به استثناي مواردي نادر كه آن هم از خصوصيات و ويژگيهاي ذاتي زبان هورامي است ، بعنوان نمونه بحث تطابق و تناسـب فعل متـعدي (ص64) از نظر مذكر و مونث با مفعول "من واردْم (مذكر ) و من واردْه م (مونث) " در حاليكه بطور مثال در زبان فارسي من خوردم براي مذكر و مونث بكار مي رود ؛ در كليه بخشها و فصول كتاب نكات دستوري ذكر شده بسان ديگر دستور زبانهاي موجود مي باشد. در اينجا حتي از ذكر بسياري از شيريني و ظريف كاريهايي كه ويژه و مختص اين زبان مي باشد صرفنظر شده است .بطور مثال " وهزهي وهزؤ وهزي وهزي وزؤره" و صـدها مورد ديــگر از اين دســــت كه در نوع خــويش بي نظـــير بوده و طبع لطــيف شاعر خوش قريحه اي را مي خواهد كه در تار و پود اشعار خويش چنين واژه ارايي كند . در حاليكه چنين جملاتي بصورت محاوره و روزمره در اين زبان بكار رفته و مي رود . البته شايد شيوه و طرز نگارش كتاب از تدريس مولف در دبيرستان از روي كتابهاي درسي زبان و ادبيات فارسي هر چند به صورت ناخود آگاه تاثير گرفته و ملهم از آن باشد .
در ابتداي كتاب بعد از مقدمه اي كوتاه و نقل قولهايي از بزرگان و اساتيد فن در مورد زبان هورامي به بحث واجها پرداخته شده و بدنبال تعريف واج 9 واج مصوت و 31 واج صامت را بر شمرده و بعد از مقايسه و تطبيق با زبانهاي كردي سوراني و فارسي پنج صامت ويژه زبان هورامي يعني ( دْ ، ذ ، ض ، ص ، نْ) دانسته و در ادامه (ص29) شيوه تلفظ صامتهاي مورد بحث را نيز بصورت كاربردي گفته اند. در اينجا ذكر اين نكته لازم مي نمايد ،همانطوريكه نويسنده نيز در كتاب اشاره كرده اند واجهاي مورد اشاره قبلا" هم وجود داشته اند ولي تا كنون مورد توجه جدي قرار نگرفته اند . در بحث آوانگاري لاتين واجها و حروف بايستي متذكر شد بعلت قراردادي بودن آوانگاري مذكور توسط نويسنده كه آن هم بدليل نبود رسم الخط واحدي در اين حوزه مي باشد ، برخي از حروف بصورت نامتناسب و در برخي موارد نامتجانس از نظر ظاهري انتخاب شده اند ؛ بعنوان نمونه استفاده از علامات ؟ ، ? و γ به ترتيب بجاي حروف ( ئ و ع و غ ) است كه مي توانست با حساسيت ، وسواس و دقت بيشتر در اين موارد كاستيهاي نامبرده را با تركيبي از حروف معني دار و استفاده بيشتر از رسم الخط لاتين كردي مرتفع نمايد.
نكته اي كه ذكر آن از منظر آسيب شناسي فرهنگي و اجتماعي حايز اهميت زيادي است صرف فعل " كشتن " در اغلب دستور زبانهاست بطوريكه در كتابهاي درسي ادبيات فارسي دروس مدرسه نيز به كرات صرف شده است " كشتم ، كشتي ، كشت" يا فعل ترساندن كه نه در يك زمان خاص كه در زمانهاي زيادي صرف شده است . و وجه ناپسند و مذموم آن خود از پيش پيداست . و ايا هيچ فكر كرده ايم كه ميتوان افعال روئيدن ، سبز شدن ، عشق ورزيدن ، شادشدن و خنديدن را نيز صرف كرد تا از حداقل هاي فرهنگي بار افعال بهره برد.
در قريب به اتفاق موارد يعني بيشتر از 90 درصد جهت افعال ، قيود ، صفات ، اسامي ، ضماير و ....در مثال آوردن از شعر استفاده شده است كه مي توانست و مي بايست جهت جلوگيري از يكنواختي مثالها و هم در جهت پر بار شدن و استفاده از ظرفيتهاي ادبيات منثور يا حتي ادبيات توده اي و ادبيات كوچه يا ضرب المثل ها بعنوان گنجينه فرهنگ فولكلور ؛ تركيبي از نثر و اشعار را آميزه كار خويش مي كرد. در مورد صفتهاي اشاره ص144 بايد گفت : برخي اوقات مرز مشخصي بين صفتهاي اشاره " ئه و " كه جهت اشاره به دور ذكر گرديده با ضمير اشاره " ئه و " وجود ندارد كه از ويژگيهاي آن هميشه همراه اسم بودن قلمداد شده است . بطور مثال گفته مي شود :
ئهو لوان تؤی خاک جه ڕاو ئازادی
شي ئه و سه فاو سه ير . كه در هر يك از موارد ذكر شده و موارد ديگري از اين دست " ئه و" بجاي ضمير نشسته و همراه اسم نمي باشد. يا " ئه و سه فا و سه ير " ص162 بعنوان ضمير و "ئه و راز ، ئه و ناز" ص185 بعنوان صفـت بكار رفته در حاليــكه همانطور مشاهده مي گردد در هر دو مورد ذكر شده همراه اسم مي باشند . در مورد تقسيم بندي اسامي ساده و مشتق نيز وضع بر همين منوال است . در اينجا حساسيت نويسنده بقدري گل كرده كه در برخي موارد با تجزيه كردن اسامي خاص آنها را در رديف اسامي مشتق دسته بندي كرده است . رؤضص اگر به معني روزه باشد بهتر ان است اسم بسيط در نظر گرفته شود تا اسم مشتقي با دو جزء رو + چي .كه به نظر بنده اگر اينگونه نباشد در بسياري از كلمات بسيط ديگر مي توان ريشه هاي فعلي و يا ديگر ريز فاكتورهاي زباني را پيدا كرد كه آن نيز به نوبه خود باعث سر درگمي خواهد شد. در انتها بايستي ياد آور شد استفاده از 30 منبع و ماخذ علمي و ادبي كردي و فارسي جهت تحرير كتاب را بايستي از ديگر مزيتهاي كتاب برشمرد .
(1): شناخت نامه احمد شاملو "گفتگو با شاملو" ص 689 نشر قطره چاپ دوم 1377
پنجشنبه هشتم فروردین 1387
نه وروزانه
نةورؤزو ئصساپي و طردَ ساپيتا ثيرؤز بؤ.
پنجشنبه هشتم فروردین 1387
رؤخساري ئةفسانة و ئوستوورة
رؤخساري ئةفسانة و ئوستوورة
بة سيماي شصعرةكاني
قانيعةوة
رةووف مةحموودثوور ـ مةريوان
خةيالَم واية زورِنايةك لة سةر شاخ و ٌٍضيا لصدةم
قوَلَي بص عاري هةلَمالَم ًًٌٍ، لة بةزمي بص حةيا لصدةم
لة كةللةم تةم ئةكا دوودي هةناسةي سةد وةكوو فةرهاد
بة يادي شوَري شيرينم قولَنطي بيَ بةها لصدةم
كة من ئوستادي مةجنوونم لة عيلمي شصتيا ئةمجا
لة كصوي نةجدةدا خوَشة، كة لافي بارةطا لصدةم
ئةفسانة و نوستوورة، كؤنترين دياردة و ئاسةوار، لة سةر بنةماي لصكدانةوة ، شي كردنةوة، هةلَسةنطاندن ، بؤضوون و هةلَوصست وةرطرتني مرؤفي ئةوسا، لةسةر رووداوو بةسةرهات وئةطةرة زةينيةكانن كة هةپقوپاوي بيري سةردةمانصكي ئادةميزادن . ئادةميزادصك كة لة زؤر بنةمادا خؤي بةهاوبةشي ديتران و لة زؤر بابةتي تردا خؤي بة »تايبةت» و «كةس» زانيوة . ديارة هزر و حةزي ناوضةيي وسةردةم، لةوةها روانطةيةكدا بص سووض نةبوونة . ريشةدار بووني ئوستوورة لة ناخي «جةماوةر» و«كةس»دا، وةزعصكي وةهاي ثصك هصناوة كة هةردةم ئةطةري ضةكةرةكصشانةوةي هةبصت وبةدةم ئةندصشةي سةردةمةوة ببزصتةوة. وةك «يونط» ئةلَصت: «ئوستوورةكان لة رصطةي حافيزةي ناخودئاطاي جةماوةرةوة لة نةوةيةكةوة بؤنةوةيةكي كة، بارطة ئةطوصزصنةوة و لة ذياندا خاوةن طةرِي تايبةت بة خؤيانن » . ئةوةية كة زؤربةي ئةديبان و شاعيران ، بؤ رازاندنةوةي تةلاري بةرهةم و كاركردنة سةر جةماوةر دةست بؤ ئوستوورةكان ئةبةن و ئةيان سةردةمصنن .زانايان لة سةر ئةوباوةرِةن كة ئوستوورة لة «رصطةي هصما(نماد) ، خوازة (ئيستعارة) و تةشبية يان تةلميحةوة » لة شيعردا خؤي دةرئةخات . بة تايبةت جةختي زؤر لة سةر نمادةدصرينةكان يان (كهن الطوها ـ ئاركي تايبةكان ) ئةكريَت وبايةخي ثيَ نةدريَت . وةك «ميرجةلالةدين كةزازي » جةختي لة سةر ئةكات : « ئةو طةلاتةي كة خاوةن فةرهةنط و ئةدةبي دةولَةمةند و بنةماداران و مصذوويةكي كؤنيان هةية ، ئوستوورةكان كاري زؤرتر لة سةر بةرهةم و طةرِة حةماسي يةكانيان ئةكةن .» لة ئةدةبي كورديشدا ، ئوستوورة بايةخي زؤري ثصدراوة و جصطة ثةنجةي بةسةر تةوصلَي بةرهةكانةوة ديارة . ئةمةش بؤهةندص هؤكاري تايبةت ئةطةرِصتةوة كة بةوةي ثصشوو زياد ئةبن .
«ماموَستا قانيع »يش وةك يةكصك لة شاعيراني كورد، كة رةط و ريشةي لة ناخي جةماوةرداية ، بة جاران دةسةويةخةي ناخودئاطاي طشــتي ئةبـصتةوة و ئوســتوورة و ئةفســانة ئةكاتة كةرةستةيةك بؤ طةيشـتن بة مةبةست .جةماوةري بوون ـ زماني خؤمالَي ، ئاواتي بةرز لةلايةك و لةولاشةوة رانةبينين بة جةماوةري سةردةمي خؤيةوة ، ئةو هؤكارانةن كة بوونةت سةبةب تا «قانيع» روانطةيةكي تايبةتي دةرهةق بة ئوسـتوورة و ئةفسانة هةبصت و ذيرانة ودةســتةمؤ كراو، بــيانخاتة ناو نةخشةي بةرهةمةكانييةوة. ئةو لةلايةكةوة ئوســتوورة ئةكاتة كةرةستة بؤ هروذاندن ، هان دان ، باوةرِثص بةخشين و لةلايةكي كةوة هصرش ئةباتة سةر باووبالؤرةي هيض و ثووض و بص بنةما. لةم دةقةدا هةولَ دراوة تيشك بخرصتة سةر روانطةي «قانيع» لة سةر ئةفسانة و ئوستوورة و بالؤرةي هيض و ثوض لة كولتووري جةماورةي كورددا.
ئةلف: ئوستوورة:
«ميرجةلالةلدين كةزازي» لة ثةرتووكي (رؤياـ حماسة و ئوستورة)دا جةخت لة سةر ئوستوورة ئةكات و ئةپصت : «ئوستوورة لة بةربلاَوترين مانادا، جؤرصك جيهان بيني دصرينة. بنةماي ئوستوورةلة سةر دةسكةوت و دؤزراوة دصرينةكاني مرؤظ ئةخولقصت». هةر وةها لة هةپسةنطاندني جيهان بيني ئوستوورةيي لة ئاست ئةواني كةدا، ئةپصت:«ئةطةر قةبـوولَ بكةين كة ئوستوورة قوتابخانةيةكي هزري و دنيا شناسانةية كة لة خةپكي كؤنةوة وةك يادطار ماوةتةوة، باوةرِمان كردوة كة نرخة فةرهةنطييةكةي لة جيهان بـيني يةكاني تر كةمترنية. لة بــةر ئةوةي لة جيهان بيني ئوستوورةيشدا، مرؤظ ولاَم بداتةوة و بة ثاپةثشتي ئةوان،رازي «بوون» و «طةردوون» ئاشكرا بكات.»
«مامؤستا قانيع»يش ثيشاني داوة كة باوةرِي بة هصزي نةثساوةي ئوستوورة و نمادة دصرينةكان هةية. بؤية دةستي بؤبردوون و بة شصوةيةكي سةردةمانة، بؤكردنةوةي طرص كوصرةي قوذبنصكي ذياني سةردةم، كردووني بة كةرةستة.
لاي ئةو، ئوستوورة، يةكةم: نمادي خؤرِاطي و بـةرخؤدان ، دووهةم: كةرةستةي ثيانازين و سةردةم ، بووطن.
هةرضةند لة ئوستوورة ئاشقانةكانيشدا ، ئةوين و حةماســةي تصكةپ كردوة و دووبارة لة ثصناو طةيشتن بة مةبةست هةوپي داوة.
بةر لةوةي بيَمة سةر راظة كردني ئةو باسة، باشترة لة ذصر تيشكي بؤ ضوونة كاني «يوونط»دا، وةرامي ثرسيارصك بدةينةوة ئةويش ئةوةية كة: «بؤضي «قانيع» ثةناي بؤ ئوستوورة بردوة؟!»
«يوونط» لاي واية: «خةپكي روذهةلَات بــة ثصضةوانةي خةپكي رؤذئاوا، لة نيَوان تةبصعةت و رؤحدا، رؤحي هةپبذاردوة و لة سةر ئةو باوةرِة بووة كة مادة، بيَذطة لة (مايا) هيضي ترنية. ئةويةكة لة نصوان هةذاري و شرِوَپةيي تايبـةت بة ئاسيا، لة هزري خؤيدا دوضاري كةم هازي و خةواپوويي بووة».
«قانيع» وةك كؤمةپكاريَكي لصهاتوو كاتيَ سرِوســيواپي جةماوةرةكةي ئةبيَني و لة طةپ ئاواتي بةرز و بيري تيذي خؤي هةپيان ئةسةنطصنيَ، دوو رصطة زياتري بؤ نامصنصتةوة:
يةكةم: دپي بةداهاتووخوَش ئةكات و بــةوة رازي ئةبصت كة طواية بيرةكةي لة داهاتوودا ثةرةئةسصنص و جةماوةر لة خةودائةضپةكن.
ئةي وةتةن هيض خةم مةخَورؤذيَ ئةبيَ بــؤئاخـري
دةستي(بـــةيزا)دةركةوص سيحــري نةمصنص ساميري
قانيعم ئةسثي خةياپم ضةندص ترســةرطةرم ئةبي
َمشتةري ئةشعارةكانم قةرِنص تر بص شــةرم ئةبص
دووهةم: ئةضيَتة ناو ناخودئاطايخؤي وجةماوةرو ثةنا بـؤ ئوســتوورةكان ئةبات. لة عالةمي ئوستوورةكاندا لة شةقةي بالَي ئازايي و خيرةت ئةدات و بـؤ دپ خؤش كردن ! يان قــةرةبووكردنةوةي طرصي دپ، زياتر لةتةوان و حةوسةپةي مرؤفي ئاســايي، هصز و تةوان بــؤ خؤي وجةماوةرةكةي رةوا ئةبينص. تا بــةشكةم لةسصبةري ئةو بةشكةمةدا ، شنةيةك هةپبكات، وةك ئةپصت:
كص ئةپص نةم ضةشتووة نووكي رمي كوردي نةذاد
راني دةرخاتا ببينم داغمةي شصـراني كــورد
ئةوحةزة بة رادةيةكة تةنانةت بةنديخانةش بةلايةوة ئةكاتة ذوانطةي ئاوات و ئةلَقةئةپقةي ثصوةنيش ئةبيَتة ثپثپة و لةرزانة. ضونكوو لة سةر ئةو باةرِةية كة: بة زةبري ضةكوشي كاوة مصشكي ئةثذيَ قةوارةي ثووضةپي زووحاكي زاپم .
1ـ ئوستوورة، وةك سةمبـولي خؤرِاطري وبةرخودان:
«مامؤستا قانيع»، هوشيارانة ثةيي بةو راستية بردوة كة ثرذةي ئوستوورةكان، بـة تايبـةت نمادةكاني ثاپةواني، لـة ذصر تـوصي زةيني شــاردراوةي طةل و جةماوةردا خؤي مةپاس داوة. ئةوية كة بــؤ شــپةذاندني وزةي خيرةت و خؤرِاطري، ثةردةي لة سةر لا ئةداتةوة و ثةناي بؤ ئةبات. ئةمةش كاتيَكة كة تصئةطات تا ض رادةيةك بةشي ئاوز و (ئةقپي تاكةكةسي) خةپكاني سةردةم كپوَپ و جصطةي متمانةنينة.
ئةي خاكي وةتةمن قورِ بة سةرو بص سةروثا خؤم
بؤ بص هونةري ئةهلي وةتةن شصتـي جةفاخـؤم
ئةوةتا بؤ قةرةبوو كردنةوة و هاندان بةرةو دةرباز بوون لةو تةليسـمة، دةست بـؤ هصزي جادوو طةرانةي ئوســتوورة ئةبات. لة وةها هةل ومةرجصكدا، لاي «قــانيع»، ئوســتوورة ئةبيَتة سةمبولي بةرخودان و هان دةر. ئةبيَتة كةرةستةي شةقپ شكصنص جووپةي جةماوةر. بـيَ خؤنية كة زياتر بــرةو بـة نمادة كةسي يةكان ئةدرصت. ئةوانةي كة نةخشي ثاپةوان و رزطاريخوازانةيان هةبووة و بؤن و بةرامةيان هصشتا لة دپي جةماوةردا طةردةلووليةتي .
وةك ئةپصت:
بة زةبري ضةكؤشي كاوة مصشكي ئةثذيَت
قةوارةي ثووضةلَـي زووحاكي زاپــم
بة ئاويَستا، بةزةردشت، بة ئاطــر ضؤن نة نازم
من بناغةي وةحدةت و ئةفكاري ئينسـاني كة دامةرزان
مردنم ضاكة عةزيزم بيذةني خوســرةونةذاد
ئصستة مةحكوومي ضةثؤكي جوولةكةي كاشاني ية
كواني ئةوبازة ضريكةي سةد شةهصني كةرِئةكرد
بـؤضي لةقل لةق خؤي رةئيســي ضةشمةو وسةركانيية
ديواري مةحبةسم شةرق و جنووب و غةرب و شيمالة
بة ضي ئيبرا ئةبيَ موجريم، خةتاباري مناپي بص
وابزانم بص ئةدةب نابم ئةطةر ئةمرِؤ بپيَم
تؤلة لوقمان و ئةرةستوو بة فام و داناتري
يان :
ئةي وةتةن يةعقووبي تؤم و يووسفم لص طوم بووة
ئةي وةتةن بةد ناوي تؤم و ئابرِووم بؤ تؤ ضــووة
تا ئاخري حةزي دپي دةر ئةخات و ئةطةرِصتةوة بؤ سةردةم و بةدةم ئاهصكةوة ئةپيَت:
ض خؤشة قانعا بص خةوف و ئةندصش
بپصيت زاپم لة كؤصية من زةواپم
زؤر كةسايةتي ئوســتوورةيي وةك: كاوةـ زووحاك ـ زةردةشت ـ لوقـمان ـ ئةرةسـتوو ـ يؤسف ـ يةعقووب ـ رؤسةم ـ ئةفراسـياو ـ يةزطةرد ـ طيو ـ طودةرز ـ شـةداد ـ ئةهريمةن ـ سـپصمان ـ فةيلةقــووس ـ هامان ـ طورطين ـ فيرعةون ـ حــاتةم ـ، كة وةك ديارة هةنديَكيان كةســـــايةتي نيوة مصذوويين، تةنانةت تاكةسايةتيية مصذوويييةكانيش نزيك ئةبصتةوة و هةموويان ئةكاتة كةرةستة بؤ طةيشتن بة مةبةستي سةرةكي خؤي.
هةر وةها زؤر ئوســتوورةي وةك: ئاوي ذيان، دايكي وةتةن، قورباني و بةلاَطةردان، سيحري ساميري، دةستي بيزا، هتد ... ئةكاتة كةرةستة بــؤ رازانةوةي باپة خانةي مةبةست .
2ـ ئوستوورة، وةك ئامرزاي هةپسةنطاندن وثصوة نازين.
ئةطةر لة روانطةي رةوان ناسي كؤمةلاَيةتي يةوة سةرنجي شـيعرةكاني «قانيع» بدةين.بؤمان دةرنةكةوص كةلةكاتي هةپســــةنطاندني جةماوةري طةلةكةي لة طةپ هي بــياني دا، لؤذ و بةحةسرةتة و دةستي خةفةت ئةداتة بةر ئةذنوَي.
دةراوسصكانمان كةشفي مانط و روَذ و خؤر ئةكةن
مامةسؤفي لاي ئيمةش كةشفي دؤپةي نان ئةكا
كافرة سـةط بابة كان كةي سةنعةتة تةلسـةز ئةكةن
حمدوللا كوردي لاي ئصمة قولَينة وتةيمـــان ئةكا
لة بواري بةشي ذيري و فةن و تةكنيك، طةلةكةي خؤي بـة جصماو وكپؤپ ئةبــينص و لة بـواري كؤمةلاَيةتي و سياسيشةوة، هةناسةي سارد هةپئةكيَشيَ.
كاتيَ لة بةرامبةر برةو وطةشةي ذيري و عيلم و تةكنيك و ثصشـــكةوتن دا، ثرض و نووشتة و كاني باو بالؤرةي ثرِووثووضي ديكة ئةبينيَ، هةست بة دپ ساردي ئةكات و بؤكرِوزي دپي ئةطاتة عةرش.
ئةي كوردي سةراسيمة لة هةر ذوور و لة خورا
وةي سةركزو ئاشوفتة لة دصهات و لة شــارا
من ضؤن نةطريم هصندة كز و خوار و زةليلـي
سةر تا بة قةدةم غةرقي لة ناو تؤز و غوبـارا
ئةي كؤمةپي كوردانـي هونةروةر ض عةجايب؟!
بة لاَم جار جاريش رةطي خيرةت واي لص ئةكات بة جوَرصك لة ئةم كزي و ضارةرِةشيية كةم بكاتةوة، وةك بپصي: بةشكةم وانةبص. لةو حالَةدا تاريفي كوصســتان و طؤل و مصرط و بــةندةنةكاني كوردةواري ئةكات.
حةقمة طةر شةيداي وةتةن بم ئةي رةقيبي نابةكار
سةيري ئةم شاخ و ضياو ئاو و هةواي كؤيستانة كة
نيعمةتة ئةم خاك و خؤپةم تا ئةبةد بة جصي نايةپم
خاكي سووتاوي وةتةن بؤســورمةيي ضاوانمة
ئةمجا ثةنا بؤ ئوسـتوورة دصرينةكان ئةبـات و زةقيان ئةكاتةوة تا بةشكة تؤزقاپصك سوكنايي بةدپة ثأجؤشةكةي خؤي بدات:
×كص ئةپيَ نةم ضةشتووة نووكي رمي كوردي نةذاد
راني دةرخا تا ببينم داغمةي شصـراني كــورد
×بة زةبري ضةكوشي كاوة مصشكي ئةثذيَ
قةوارةي ثووضةلَـي زووحاكي زاپــم
×تافوارةي خوصني جةرطم قرمةكاتة حةوزي دپ
نانوارِم جاريَ تر، هةرطيز بة حةوزي كةسةردا
×تا كوو من رؤسـتةمم بـوو رؤذي حــةمپة و كةشمةكش
ســةركزي طورزي طران بـــوون هةزار ئةفراسياب
×يةزدي جوردم يةزدي كوردانة ئةبص ضؤن ون ببص
كص هةتاوي بؤ ئةشارصتــؤلة ذصر ثةردةي نيقاب
×لة كةلپةم تةم ئةكات دوودي هةناسةي سةد وةكو فةرهاد
لة دپما شؤرِش ئةنطصــــــــزة بناغةي حاكـــمي بابل
×موقةدةر باپي توند بةستةم وتي: قف ايهاالعاجل
لة ثشتي باوة ئادةم دا تةكانــم دا لة بؤ سبقةت
×وا بزانم بص ئةدةب نابم ئةطةر ئةمرِؤبپصم
تؤلة لوقمان و ئةرةستوو بة فام و داناتري
3ـ ئوستــورةكاني ئةوين ،لة شيــعري«قانيع»دا
ئةوين سةرضاوةي وزةي لة بن نةهاتووي ذيانة. بص ئةوين ذيان مةرطة. بة تايـبةت كة شاعير حةزي خؤشـة ويسـتي لة دپيدا ضةكةرةي كصشـــا، زماني ئاشقـــانة ئةكاتة كةرةستة و ئةشق و حةماسة ثصكةوة تصكةپ ئةكات. «قانيع»وةك شــاعيرصكي خةپــكيي، ئةشقـي خةلَك و وةلاَت طرِي تصبةر ئةدات، بة جؤرصك كة لة عالةمي ئةشـق و دلَداريش دا، سةوداسةري حةزة طةورةكانة و خؤي لة ثصناوكوَمةپ دا ئةبينيَ. يان بة واتاي «سةييدعةلي سالَحي»، بة شصوةيةكي تايـبةت زماني «ليريك» و حةماسة ثصكةوة جؤش ئةكات و هةستي حةماسي و عاتيفةي ئاشقانة ئةكاتة طوپجارِي حةز، تا بةشكةم بؤنصكي خؤش بة جةماوةر ببةخشن و لاني كةم قوذبـنيَكي زةمةنيي و مةكانيي ولاَت برِّازيَتةوة.
ئةوةية كة لاي «قانيع»،تةنانةت ئةشقيش كةرةستة و ئامرازة و لة خزمةت بةرذةوةندي بـــالاَي جةماوةرداية.
كاتص شيَعرة ئاشقانةكاني «قانيع» ئةخوصنيتةوة؛ بيري «حةميد موسةديق» ئةكةويتةوة كة ئةپصت:« من لـة ئاشقــــانةترين شيعرةكانيشمدا، مةسةلة كؤمةلاَيةتييةكان ثشــــت طوص ناخةم. ضونكوو لة طةپيان دةسةويةخةم و بـــةشصكن لة ذيانم»
«قانيع»يش تةنانةت ئةطةر جار وبـار لةنجةي شـؤرِة كضيَك هةستي ئةبزوصنص، هةوپ ئةدات قــةوارةيةكي نةتةوايةتي و حةماسي ثص ببةخشص. ض بطات بة ئوستوورة و نمادةكاني ئةشق و وةفاداري، كة هةركام بة جؤرصك روالَةتي كزيي خةپك و بتنطةشةي هان دةرانة و ئةمة كدارانةيان ثصوة ديارة و لة خزمـةت مةبةستي تايبةتدان :
×لة كصوي بصســــتووني ئةشق دا فةرهادي بةدبةختم
وةلةو شيـرينةكةم مةيلي دپي ثةرويزي كيسراكا
×لة عيشقي تاقة خاپيَ بـوو لة ضاهي غةب غةبي شيرين
كة ئيَستاش جؤشي هةرماوة، ئةساسي شؤرِشي فةرهاد
×بصســـتوونة كوردســـان و رةنجي كورد فةرهادي ية
مةرجي خوسـرةو وا تةواو بوو فيكرةكةي بةربادي ية
×قةتپي سةد شصرؤ ئةكا شـيريني دايكي كوردستان
طةر رةقيب مةنعم بـكا بؤ طيان فيدايي قاسيدت
×رؤستةمي مةيداني عيشقت ضؤن بة طوصي طورطين ئةكا
ئةي وةتةن دصوانةكةي تؤم و بةلاَ طةرداني بةر ثيَتم
×ئةطةر بيَت و قةبووپم كةي بة دلَ سةر بازي سةر ريَتم
جطةر سووتاوي لاواني بة بـص ماپ و بـة بـص جصتم
لة بـاغي عيشقــي ميللةت دا، فيدا كاري نةكةم شصتم
×تا تةماشاي قـامةت و لةنجةي كضي كوردم ببص
حؤري يوغيلماني سؤفي مفتة خوارم بؤ ضية؟
×ئةي وةتةن يةعقووبي تؤم و يؤسفم لص طوم بووة
ئةي وةتةن بةدناوي تؤم و ئابرِووم بؤ تؤ ضووة!
×فةرهاد بؤ شيرين ضةكوشي ئةوةشان
بةردي ئةتاشي و بةردي ئةسووتان
ئةي بؤ فةرهاديَك نةهاتة رووي كار
شصوةن بتاشيَ لة رووي كوردستان
ب:بةشي ثرِوثووض و خةرافات:
حاشـاي لص ناكرص كة «قانيع» بةر لةوةي شاعير بصت، كؤمةپ شناسيَك بووطة كة بة ثصي سةردةم و دةرفةت، باش دةر كةوتوة. ئةو بة ناخــي كؤمــةپدا رؤضووة و كــؤسث و لةنطةرةكاني سةر رصطةي طةشـةي هةمة لايةنةي ناســيوة و لصي راماوة. ئةوةية كة «ضخوَف» وتةني، ئةيةويَت بة نيشان دانةوة و زةق كردنةوةيان، كؤمةپ بؤ بنبأ كردن و سأينةوةيان هان بدات.
ئةطةر بؤ وةستانةوة دذ بة نةزاني و خورافةثةرةستي و ناطةشةسةندوويي ئةيةوصت بانطةشةي بزاظ لة جةماوةر بكات،تةنيا رصطةي لة خوصندن و فصرطة ئةبينصت. بؤية دصتة هاوار و بة طوصضكةي خةپكدا ئةضأصت :
سوذدة بؤ زانين ببةن، حيكمةت بة زاري فصر ببن
ئةي برا بيطرنة طويَ ماريفةتي ثيرشاليار!
رؤپةكةم خوصندن بخوصنة مةكتةبة دةرماني كورد
تصطةيشتن مةلَهةمة بـؤ زامي بـص ساماني كورد!
ئةوباش تصطةيشــتووة كة تةنيا لافاوي خوصندن و ذيري ية كة ئةتوانصت شـةخةپي ثرِوثووض و خةرافات لة مصشـكي جةماوةردا رابمالَص. هةر بؤية ئاوا بة جةختةوة ئةو بانطةشةية دةزأصنص و ئةيكاتة تةثپي خةوزأاني خةپك.
«قـانيع» روانطةيةكي نسبي لة ئاست بةشــصك لة دياردة فةرهةنطي و كؤمةلاَيةتي يةكان هةية. ئةطةر هةندصكيان بة باش و هاندةر و ثاپثشتي زةيني ئةزانيَت. دةستةيةكي تريان بــص نرخ و بـة كةپك نةهاتوو لصك ئةداتـةوة و وةك كـؤسثي سةر رصطةي ذيري وثصشكةوتن، تةواشـةيان ئةكات.
وةك «ئالن واتس» ئةلَيَت: «ئةبيَ ئوستوورة و ئةفســانة وةك كؤمةپصك لة داســتان و بة سةر هاتةكان لصك دةينةوة كة بـص شك هةندصكيان راســــتةقينة و هةنديَكيش خةياپين. ئةوانةي كة مرؤظ لة بةر هةنـديَ هؤكاري جياواز، وةك باپة جامي دةرخستني ماناي دةرووني بؤ ذياني مروَظ سةيريان ئةكات.»
« ماموَستا قانيع »يش ثصي خؤشـة روانطة كوَنةكان باقة بكات. ئةوانةي كة بة راي خؤي بؤ ذياني سـةردةم نياز و بة كةپكن، رصزيان لص بطريَ و ئةوانةش كة ثرِوثووض و بة كةپك نةهاتوون و وةك رةتةي سةر ريَطاي ذياني جةماورن، دوور بهاوص. ئةو باش ئةزانيَ كة ئوستوورة و حـيكايةتة كؤنةكان طؤرِةثاني قــووپترين بــنةماي غةريزي و دصرين و ئةوسايين. بؤية ئةبيَ بة مةزةنةي سةردةم دةستيان بؤ ببـرصت. وةك« مارك شورصر » ئةلَيََت:« ئوسـتوورة ثصشـانطاي شـانؤي قووپترين ذياري غةريزين. شانؤي زانياري و سةرةتايي مرؤظ، لة جيهانصكدا كة ئةتوانيَت بة هةيكةلي جؤرا و جؤر قوت ببصتةوة و خؤ دةربخات. دةر كةوتنصك كة باوةرِ و روانطة تايبةتي يةكان ثصيةوة بةستراون.»
«قانيع»يش بؤ ئةوةي جةماوةر بةرةو ذياني سةردةم ثاپ ثصوة بنصت، ئاماذة بة ضةوتي و نالةباري باوةرِة كؤن و خؤرافي يةكان ئةكات:
× لةداري ثيـر مةسوور و ثيــرة دةستوورت ض نةفعيَ دي
لة قةبري مامة شاكة و سؤفي ريش سوورت ض دي ئيمداد؟
×دةستي مةردي توند لة حةپقـةي كاسبـي محكةم بكة
ثــــــووپص ناكا هيممةتي ثيـرشاليار و كـؤنة ثؤش !
×بة دينم بت ثةرةستي عارة بؤدين
دةسا ثةرسيني ئاوي كاني با بةس
×جصي كشت و كاپم تا بپصي كةمة
بةلاَم ثرض و ريش تا بپصي هةمة
لة هالَ و شةوةو خصوي سةر كاني
جنؤكةي زل زل دصوي شةيتاني
مةكتةبص نةبوو ئةمانة لابا
زانين و راستي تصدا ثةيدا كا
×كة شصخ وةفاتي فةرموو طةيشتة جصي نيهاني
شصخ زادة ئةو سةعاتة ئةبيَتة غةوسي ٍٍٍٍساني
كةس ناية بؤ حيساب و كيتاب و ئيمتحاني
ضةسثاوي دةستي غةيبة نةجمة و نيشاني شاني
بالة كؤتاييدا ئاواتة بةرز و ئةفسووناويية كةي «قانيع» بكةمة مةزةي باسةكة و شـنةيةك ئاراستةي زةيني ماندووتان بكةم كة ئةپصت:
ئةپصن زووحاك دپـي بةردي بة بـةنـديخانة دانا بــوو
بةلاَم شمشصري مةرطي خؤي لة كوورةي كاوة ئاو دابوو
سةرضاوةكان :
1ـ ديواني قانيع ـ كؤ كردنةوةي بورهان قانيع ضاثي دووهةم 1991 سلصماني .
2ـ رؤياـ حماسةـ اسگورة، ميرجلال الدين كزازي .
3ـ مباني نقدادبي،ويلفرد طرين ـ لي مرطان ـ جان ويلنيطم ـ ترجمةفرزانة گاهري .
4ـ شرح شوكران ـ دفتردوم ـ سيدعلي چالي .
5ـ اسگورةهاي ملل ـ يونط .
6ـ مجلة بيدار شمارة 3 .
تصبيني:
ئةم وتارة لة طوظاري رامان بپاو كراوةتةوة.
یکشنبه بیست و هشتم بهمن 1386
ده لاقه و وانه ر
|